Sosyal Politika Açısından Türk İş Hukukunda Ailenin Korunması

İÇİNDEKİLER

ÖNSÖZ ........................................................................................................................ III

İÇİNDEKİLER .............................................................................................................. V

ÖZET ......................................................................................................................... XIII

ABSTRACT .............................................................................................................. XIII

GİRİŞ .............................................................................................................................1

BİRİNCİ BÖLÜM:

İŞ SÖZLEŞMESİNİN KURULUŞ AŞAMASINDA İŞÇİNİN AİLESİNİN

KORUNMASI

1.1. Taraf Ehliyeti Bakımından Korunması ....................................................................5

1.1.1. Taraf Ehliyeti ...................................................................................................5

1.1.2. Taraf Ehliyetine Getirilen Sınırlamalar ............................................................8

1.1.2.1. Yaş ............................................................................................................9

1.1.2.2. Cinsiyet ................................................................................................... 10

1.1.2.3. Sağlık Durumu ve Mesleki Yeterlilik ..................................................... 11

1.2. Sözleşme Özgürlüğü Bakımından Korunması ....................................................... 12

1.2.1. Sözleşme Özgürlüğü ...................................................................................... 12

1.2.2. Sözleşme Özgürlüğüne Getirilen Sınırlamalar ............................................... 13

1.2.2.1. Sözleşme Yapma Zorunluluğu ................................................................ 14

1.2.2.1.1. Engelli, Eski Hükümlü ve Terör Mağduru Çalıştırma

Zorunluluğu ..................................................................................... 14

1.2.2.1.2. Askerlik veya Kanuni Bir Ödev Nedeniyle İşten Ayrılan

İşçilerle Yeniden İş Sözleşmesi Yapma Zorunluluğu ..................... 17

1.2.2.1.3. Toplu İşten Çıkarılmış Olan İşçilerle Yeniden İş Sözleşmesi

Yapma Zorunluluğu ........................................................................ 18

1.2.2.2. İçerik ve Şekil Belirleme Sınırları .......................................................... 18

1.3. Sözleşmenin Geçersizliği ve İptali Bakımından Korunması ................................ 19

1.4. Sözleşmenin Devri Bakımından Korunması ......................................................... 20

1.5. İstisnalar Bakımından Korunması ......................................................................... 22

1.5.1. Aile Ekonomisi Sınırları İçinde Kalan Tarımla İlgili Her Çeşit Yapı

İşleri ............................................................................................................... 22

1.5.2. Bir Ailenin Üyeleri ve Hısımları Arasında Evlerde El Sanatlarının

Yapıldığı İşler................................................................................................. 22

1.5.3. Ev Hizmetleri ................................................................................................. 26

1.6. Sözleşmenin Türü Bakımından Korunması ........................................................... 29

1.6.1. İkili İş İlişkilerinde ......................................................................................... 29

1.6.1.1. Sürekli ve Süreksiz İş Sözleşmeleri ........................................................ 29

1.6.1.2. Belirli ve Belirsiz Süreli İş Sözleşmesi ................................................... 30

1.6.1.2.1. Belirli Süreli İş Sözleşmesi ............................................................. 31

1.6.1.2.1.1. Belirli İş Sözleşmesinin Yapılmasında Objektif Koşulların

Aranması .................................................................................. 31

1.6.1.2.1.2. Belirli Süreli İş Sözleşmesinin Yenilenebilmesinin Esaslı

Nedene Bağlı Olması ............................................................... 33

1.6.1.2.1.3. İşçinin Haksız Feshe Karşı Korunması .................................... 34

1.6.1.2.1.4. Belirli Süreli İş Sözleşmesinde Ayrım Yasağı ......................... 35

1.6.1.2.2. Belirsiz Süreli İş Sözleşmesi ........................................................... 36

1.6.1.3. Tam ve Kısmi Süreli İş Sözleşmesi ........................................................ 36

1.6.1.3.1. Tam Süreli İş Sözleşmesi ................................................................ 37

1.6.1.3.2. Kısmi Süreli İş Sözleşmesi .............................................................. 37

1.6.1.3.2.1. Kısmi Süreli Çalışmanın Aile ve Çalışma Hayatı

Dengesine Olumlu Etkisi ......................................................... 38

1.6.1.3.2.2. Kısmi Süreli Çalışmanın Aile Ekonomisine Katkısı ................ 39

1.6.1.3.2.3. Ebeveynlik Sebebiyle Kısmi Süreli Çalışma Hakkı ................. 41

1.6.1.3.2.4. Kısmi Süreli İş Sözleşmesinde Ayrım Yasağı ......................... 42

1.6.1.3.3. Deneme Süreli İş Sözleşmesi .......................................................... 43

1.6.1.3.4. Mevsimlik İş Sözleşmesi ................................................................. 44

1.6.1.3.5. Uzaktan Çalışmaya İlişkin İş Sözleşmesi ........................................ 46

1.6.1.3.5.1. İşçiye Çalışma Koşullarını Düzenleme İmkânının

Tanınması ................................................................................. 48

1.6.1.3.5.2. Uzaktan Çalışma İle Aile Hayatının İç İçe Geçmesinin

Engellenmesi ............................................................................ 50

1.6.1.3.5.3. İş Sağlığı ve Güvenliğinin Sağlanmasında Ailenin

Mahremiyetinin Korunması ..................................................... 51

1.6.1.3.6. Takım Sözleşmesi............................................................................ 52

1.6.2. Üçlü İş İlişkilerinde ........................................................................................ 53

1.6.2.1. Geçici İş İlişkisi ...................................................................................... 53

1.6.2.1.1. Meslek Edinilmiş Geçici İş İlişkisi .................................................. 54

1.6.2.1.1.1. Gebelik, Doğum, Ebeveynlerin Kısmi Süreli Çalışması,

Askerlik ve Diğer Askı Hallerinde Geçici İş İlişkisi

Kurulabilmesi ........................................................................... 55

1.6.2.1.1.2. İşverenin Geçici İşçiye Eşit Davranma Borcu ......................... 57

1.6.2.1.1.3. Geçici İşçinin Ücretinin Güvence Altına Alınması .................. 58

1.6.2.1.1.4. Geçici İşçinin Çalışmadığı Dönemde Eğitim ve Çocuk

Bakım Hizmetlerinden Yararlanabilmesi ................................. 60

1.6.2.1.2. Meslek Edinilmemiş Geçici İş İlişkisi ............................................. 60

1.6.2.2. Alt İşverenlik .......................................................................................... 61

1.6.2.2.1. Alt işveren İlişkisinin Kurulabilmesinin Koşullara Bağlı Olması ... 62

1.6.2.2.2. Asıl İşveren İle Alt İşverenin Müteselsil Sorumluluğu ................... 64

1.6.2.2.3. Alt İşveren İlişkisinde Muvazaanın Önlenmesi ............................... 64

İKİNCİ BÖLÜM:

İŞ İLİŞKİSİNİN DEVAMINDA İŞÇİNİN AİLESİNİN KORUNMASI

2.1. İş Sözleşmesinden Doğan Borçlar Bakımından Ailenin Korunması ..................... 67

2.1.1. İşçinin Borçları Bakımından Korunması ........................................................ 67

2.1.1.1. İş Görme Borcu....................................................................................... 67

2.1.1.1.1. İşçinin İşi Bizzat Yapması ............................................................... 67

2.1.1.1.2. İş Görme Ediminin Devredilebilmesi .............................................. 68

2.1.1.1.3. İş Görme Borcunun İhlalinde Yaptırımların Sınırlandırılması ....... 68

2.1.1.2. İtaat Borcunun Dürüstlük Kuralları ile Sınırlandırılması ........................ 70

VIII

2.1.1.3. Sadakat Borcunun İşçinin Ailesini Tehlikeye Düşürmeyecek

Şekilde Sınırlandırılması ........................................................................ 70

2.1.1.4. Rekabet Etmeme Borcunun İşçinin Ekonomik Geleceğini Tehlikeye

Düşürmeyecek Şekilde Sınırlandırılması ................................................ 71

2.1.2. İşverenin Borçları Bakımından Korunması .................................................... 72

2.1.2.1. Ücret Ödeme Borcu ................................................................................ 72

2.1.2.1.1. Ücretin Sosyal Niteliği .................................................................... 73

2.1.2.1.1.1. Sosyal Ücret ............................................................................. 73

2.1.2.1.1.2. Aile Yardımı ............................................................................ 74

2.1.2.1.2. Ücretin Miktarının Belirlenmesi ...................................................... 76

2.1.2.1.2.1. Emsal İşçinin Esas Alınması .................................................... 78

2.1.2.1.2.2. Asgari Ücret Uygulaması ......................................................... 79

2.1.2.1.2.2.1. Asgari Ücretin Uluslararası Standartlara Uygun Olarak

Tespit Edilmesi ................................................................. 79

2.1.2.1.2.2.2. Asgari Ücretin Tespitinde Ailenin Dikkate Alınması ....... 81

2.1.2.1.3. Ücretin Ödenmesi ............................................................................ 83

2.1.2.1.3.1. Nakden ve Banka Aracılığıyla Ödenmesi ................................ 83

2.1.2.1.3.2. Düzenli Aralıklarla Ödenmesi .................................................. 85

2.1.2.1.3.3. Avans Olarak Ödenebilmesi .................................................... 85

2.1.2.1.4. Ücretin Ödenmemesi Halinde Korunması ....................................... 86

2.1.2.1.4.1. Ücretin ve Faizin Talep Edilmesi ............................................. 86

2.1.2.1.4.2. Çalışmaktan Kaçınma Hakkı.................................................... 87

2.1.2.1.5. Ücretin Güvence Altına Alınması ................................................... 88

2.1.2.2. İşçiyi Gözetme Borcu ............................................................................. 89

2.1.2.2.1. İşçinin Kişiliğinin Korunması ......................................................... 89

2.1.2.2.1.1. Kişisel Verilerin Korunması .................................................... 89

2.1.2.2.1.2. İşçinin Tacizden Korunması .................................................... 90

2.1.2.2.2. İşçinin Sağlığının ve Güvenliğinin Korunması ............................... 90

2.1.2.2.2.1. İş Sağlığı ve Güvenliği Tedbirleri Alma Borcunun

Kapsamı ................................................................................... 91

2.1.2.2.2.1.1. İşverenin Sorumluluğu ...................................................... 92

2.1.2.2.2.1.2. Üçüncü Kişilerin Sorumluluğu ......................................... 94

2.1.2.2.2.2. Ailenin Zararının Tazmini ....................................................... 95

2.1.2.2.2.2.1. Maddi Zararın Tazmini ..................................................... 96

2.1.2.2.2.2.1.1. İş Göremezlik Ödeneği .............................................. 96

2.1.2.2.2.2.1.2. Maddi Tazminat ........................................................ 97

2.1.2.2.2.2.2. Manevi Zararının Tazmini ................................................ 98

2.1.2.3. Eşit Davranma Borcu .............................................................................. 99

2.2. Çalışma Süreleri Bakımından Korunması ........................................................... 102

2.2.1. Normal Çalışma Sürelerinin Düzenlenmesi ................................................. 103

2.2.1.1. Haftalık ve Günlük Çalışma Süresinin Sınırlandırılması ...................... 103

2.2.1.2. Gece Çalışmasında Aile Düzeninin Dikkate Alınması ......................... 104

2.2.2. Denkleştirme Süresinin Düzenlenmesi ........................................................ 105

2.2.3. Fazla Çalışma Sürelerinin Sınırlandırılması................................................. 106

2.2.4. Kısa Çalışma ................................................................................................ 107

2.3. Dinlenme Süreleri Bakımından Korunması ......................................................... 108

2.3.1. Ücretli Tatiller .............................................................................................. 108

2.3.2. Mazeret İzni ................................................................................................. 108

2.3.3. Analık İzni ................................................................................................... 110

2.3.3.1. Ücretsiz İzin .......................................................................................... 111

2.3.3.2. Süt İzni .................................................................................................. 113

2.3.4. Yıllık Ücretli İzin ......................................................................................... 114

2.4. İş Sözleşmesinin Askıya Alınması Bakımından Korunması .............................. 117

2.4.1. Kanun’da Düzenlenen Askıya Alınma Halleri Bakımından Korunması ..... 119

2.4.1.1. Askerlik ve Kanuni Ödev ..................................................................... 119

2.4.1.2. Sağlık Sebepleri .................................................................................... 121

2.4.1.3. Gebelik ve Doğum ................................................................................ 122

2.4.1.4. Zorlayıcı Sebepler ................................................................................. 122

2.4.1.5. Gözaltı ve Tutuklama ........................................................................... 123

2.4.1.6. Grev ve Lokavt ..................................................................................... 124

2.4.1.7. Ailevi Nedenler ..................................................................................... 125

2.4.2. İş Sözleşmesinde Düzenlenen Askıya Alınma Halleri Bakımından

Korunması .................................................................................................... 126

2.4.3. İş Sözleşmesinin Askıya Alınmasının Hukuki Sonuçları Bakımından

Korunması .................................................................................................... 128

2.4.3.1. İşçiyi Gözetme Borcunun Askıya Alınmaması ..................................... 128

2.4.3.2. Fesih Hakkının Korunması ................................................................... 128

2.4.3.3. Ücretin Korunması ................................................................................ 129

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM:

İŞ SÖZLEŞMESİNİN SONA ERMESİNDE İŞÇİNİN AİLESİNİN

KORUNMASI

3.1. İş Sözleşmesinin Fesih Dışında Sona Ermesi Bakımından Korunması .............. 131

3.1.1. İkale Sözleşmesinde Makul Yararın Gözetilmesi ........................................ 131

3.1.2. Belirli Sürenin Sona Ermesinde İşçiye İhbar ve Kıdem Tazminatı

Ödenebilmesi................................................................................................ 132

3.1.3. İşçinin Ölümü Hâlinde Ailesinin Hak Sahibi Olması .................................. 133

3.1.3.1. Ölüm Tazminatı .................................................................................... 133

3.1.3.2. Ölüm Aylığı .......................................................................................... 134

3.1.3.3. Ölüm Geliri ........................................................................................... 136

3.1.3.4. Ölüm Toptan Ödemesi .......................................................................... 136

3.1.3.5. Destekten Yoksun Kalma Tazminatı .................................................... 137

3.1.3.6. Evlenme Ödeneği .................................................................................. 140

3.1.3.7. Cenaze Ödeneği .................................................................................... 140

3.2. İş Sözleşmesinin Fesih ile Sona Ermesi Bakımından Korunması ....................... 140

3.2.1. Bildirimli Fesihte Korunması ....................................................................... 141

3.2.1.1. Feshin Belli Bir Süre Önceden Bildirilmesi ......................................... 141

3.2.1.2. İhbar Tazminatı ..................................................................................... 142

3.2.1.3. İş Güvencesi ......................................................................................... 144

3.2.1.3.1. Feshin Geçerli Nedene Bağlı Olması ............................................ 146

3.2.1.3.1.1. Geçerli Nedenler .................................................................... 146

3.2.1.3.1.1.1. İşçinin Yetersizliği veya Davranışları ............................. 146

3.2.1.3.1.1.2. İşletmenin, İşin veya İşyerinin Gerekleri ........................ 149

3.2.1.3.1.2. Geçersiz Nedenler .................................................................. 150

3.2.1.3.1.2.1. Medeni Hâl ..................................................................... 150

3.2.1.3.1.2.2. Hamilelik ve Doğum ....................................................... 150

3.2.1.3.1.2.3. Ailevi Yükümlülükler ..................................................... 151

3.2.1.3.2. Feshin Son Çare Olması ................................................................ 151

3.2.1.4. Kötü Niyet Tazminatı ........................................................................... 152

3.2.1.5. Sosyal Seçim İlkesi ............................................................................... 153

3.2.1.6. Yeni İş Arama İzni ................................................................................ 154

3.2.2. Bildirimsiz Fesihte Korunması .................................................................... 155

3.2.2.3. Sağlık Sebepleri .................................................................................... 155

3.2.2.3.1. İşyerinde Bulaşıcı Hastalık Olması ............................................... 155

3.2.2.3.2. İşin Yapılmasının İşçinin Sağlığı veya Yaşayışı için Tehlikeli

Olması ........................................................................................... 156

3.2.2.4. Ahlak ve İyi Niyet Kurallarına Uymayan Sebepler .............................. 156

3.2.2.4.1. Ücretin Ödenmemesi ..................................................................... 156

3.2.2.4.2. İşverenin İşçinin ve Ailesinin Şeref ve Namusuna

Dokunacak Davranışlarda Bulunması ........................................... 157

3.2.2.4.3. İşverenin İşçiye ve Ailesine Sataşması, Suç İşlemesi ve

Teşvik Etmesi ................................................................................ 158

3.2.2.5. Zorlayıcı Sebepler ................................................................................. 158

3.2.3. Çalışma Koşullarında Esaslı Değişiklik Feshinde Korunması .................... 158

3.2.3.1. Çalışma Koşullarında Esaslı Değişikliğin İşçi Tarafından

Reddedilebilmesi .................................................................................. 159

3.2.3.2. İşveren Tarafından Esaslı Değişiklik Feshinin Geçerli Neden ile

Yapılabilmesi ........................................................................................ 160

3.3. Sona Ermenin Hukuki Sonuçlarında Korunması ................................................. 161

3.3.1. Kıdem Tazminatı.......................................................................................... 161

3.3.1.1. Kıdem Tazminatına Hak Kazanma Koşulları ....................................... 161

3.3.1.1.1. En Az 1 Yıllık Kıdem Koşulunun İşçi Lehine

Değerlendirilmesi .......................................................................... 162

3.3.1.1.2. Sözleşmenin Belirli Sebeplerle Sona Ermesi Koşulunda Ailenin

Dikkate Alınması .......................................................................... 162

3.3.1.1.2.1. Sözleşmenin İşveren Tarafından Feshedilmesi ...................... 162

3.3.1.1.2.2. Sözleşmenin İşçi Tarafından Feshedilmesi ............................ 163

3.3.1.1.2.2.1. Askerlik Sebebiyle Fesih ................................................ 163

3.3.1.1.2.2.2. Kadın İşçinin Evlenmesi Sebebiyle Fesih ....................... 163

3.3.1.1.2.2.3. Emeklilik, Malullük veya Toptan Ödeme Almak

Amacıyla Fesih ............................................................... 164

3.3.3.1.2.2.4. İşçinin Ölümü ................................................................. 165

XII

3.3.1.2. Kıdem Süresinin Tespiti Bakımından Korunması ................................ 165

3.3.1.3. Kıdem Tazminatının Hesaplanması Bakımından Koruması ................. 167

3.3.1.4. Kıdem Tazminatının Zamanında Ödenmemesi Halinde Korunması .... 168

3.3.2. İşsizlik Sigortası ........................................................................................... 170

3.3.2.1. İşsizlik Sigortası Kapsamı .................................................................... 171

3.3.2.2. İşsizlik Sigortasından Yararlanma Şartları ........................................... 171

3.3.2.2.1. Prim Gün Sayısının Düşürülmesi .................................................. 171

3.3.2.2.2. İşçinin İradesi Dışında İşsiz Kalması Şartına İstisna

Getirilmiş Olması .......................................................................... 172

3.3.2.2.3. Feshin Doğru Bildirilmemesinden Doğan Zararın

Karşılanması .................................................................................. 173

3.3.2.2.4. Aile Üyelerinden Birinin Vefatı veya Hastalığı Sebebiyle

İŞKUR’a Başvuruda Gecikilen Sürenin Düşülmesi ...................... 173

3.3.2.3.İşsizlik Sigortası Kapsamında Sağlanan Yardımlar ............................... 174

3.3.2.3.1. İşsizlik Ödeneği ............................................................................. 174

3.3.2.3.2. İşsizlik Yardımı ............................................................................. 175

3.3.2.3.3. Hastalık ve Analık Sigortası Primleri ............................................ 175

3.3.2.3.4. Yeni Bir İş Bulma.......................................................................... 176

3.3.2.3.5. Meslek Geliştirme, Değiştirme ve Edindirme Eğitimi .................. 176

3.3.3. Malullük Sigortası ........................................................................................ 177

3.3.4. Maddi Tazminat ........................................................................................... 178

3.3.5. Manevi Tazminat ......................................................................................... 178

SONUÇ ...................................................................................................................... 181

KAYNAKÇA ............................................................................................................. 189