Türkiye İnsan Hakları Ve Eşitlik Kurumu Ve Kamu Denetçiliği Kurumu Kararlarında Engelli Ayrımcılığı

ÖNSÖZ   III

İÇİNDEKİLER   V

TABLOLAR   IX

KISALTMALAR   XI

GİRİŞ  1

1. BÖLÜM

ENGELLİLİK KAVRAMI VE ENGELLİLİK TÜRLERİ

1.1. Engellilik Tanımı 3

1.2. Türk Mevzuatında Engellilik Tanımı 4

1.3. Uluslararası Hukukta Engellilik Tanımı 6

1.4. Engelliliği Tanımlama Modelleri 8

1.4.1. Moral Model 8

1.4.2. Medikal Model 8

1.4.3. Sosyal Model 9

1.4.4. Sosyo-Politik Model 10

1.4.5. Biyopsikososyal Model 11

1.4.6. Azınlık Grubu Modeli 12

1.4.7. İnsan Hakları Modeli 12

1.4.8. Sınırlılık Modeli 13

1.5. Engellilik Türleri 14

1.5.1. WHO Engellilik Türleri Sınıflandırması 14

1.5.2. Türk Mevzuatında Engellilik Sınıflandırması 17

1.5.2.1. Ortopedik Engelliler: 18

1.5.2.2. Görme Engelliler 18

1.5.2.3. İşitme Engelliler 19

1.5.2.4. Dil ve Konuşma Engelliler 19

1.5.2.5. Zihinsel Engelliler 19

1.5.2.6. Kronik Hastalıklar 20

1.5.2.7. Ruhsal ve Duygusal Engelliler 20

1.5.2.8. Hukuki Açıdan Engelli Kabul Edilme  20

1.6. Değerlendirme  21

2. BÖLÜM

AYRIMCILIK YASAĞI BAĞLAMINDA TİHEK VE
KDK'NIN KURUMSAL YAPILARI

2.1. Uluslararası Belgelerde Ayrımcılık Tanımı 24

2.2. Türk Hukukunda Ayrımcılık Tanımı 26

2.3. Engellilik Temelinde Ayrımcılık  29

2.3.1. Engellilik Temelinde Ayrımcılıkla İlgili Hukuki  Düzenlemeler 29

2.3.2. Uluslararası Belge ve Sözleşmelerde Engelli Ayrımcılığı 30

2.3.2.1. BM İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi 30

2.3.2.2. BM Engellilerin Haklarına İlişkin Sözleşme  30

2.3.2.3. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi 30

2.3.3.Türk Hukukunda Engelli Ayrımcılığı Düzenlemeleri 31

2.3.3.1. 5378 Sayılı Engelliler Hakkında Kanun  32

2.3.3.2. 6701 sayılı Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu  Kanunu  32

2.4. TÜRKİYE İNSAN HAKLARI VE EŞİTLİK KURUMU   32

2.4.1. TİHEK Kuruluş Süreci 32

2.4.2. TİHEK İdari Yapısı 34

2.4.3. TİHEK Amaç ve Görevleri 35

2.4.4. TİHEK Mevzuatında Ayrımcılık Türleri 37

2.4.4.1. Ayrı Tutma  38

2.4.4.2. Ayrımcılık Talimatı Verme ve Bu Talimatları Uygulama  38

2.4.4.3. Çoklu Ayrımcılık: 38

2.4.4.4. Doğrudan Ayrımcılık: 39

2.4.4.5. Dolaylı Ayrımcılık: 39

2.4.4.6. İşyerinde Yıldırma: 40

2.4.4.7. Makul Düzenleme Yapmama: 40

2.4.4.8. Taciz: 41

2.4.4.9. Varsayılan Temele Dayalı Ayrımcılık: 41

2.4.4.10. Mağdurlaştırma  41

2.4.4.11. Ayrımcılık Yasağının İleri Sürülemeyeceği Haller 42

2.4.4.11. Zorunlu Mesleki Gereklilikler Hâlinde Farklı Muamele  43

2.4.4.12. Belli Bir Cinsiyetin İstihdamını Zorunlu Kılan Durumlar 43

2.4.4.13. Yaş Sınırlarının Belirlenmesi ve Uygulanması 43

2.4.4.14. Çocuklar ve Özel Yerde Tutulması Gereken Kişiler İçin Alınan Tedbirler 43

2.4.4.15. Bir Dine Ait Kurumda, Din Hizmeti ve Eğitiminde  Sadece O Dine Mensup Kişilerin İstihdamı 44

2.4.4.16. Dernek, Vakıf, Sendika, Siyasi Parti ve Meslek  Örgütlerinde Üye Alım Şartları 44

2.4.4.17. Eşitsizlikleri Ortadan Kaldırmaya Yönelik Farklı  Muamele  44

2.4.4.18. Vatandaş Olmayan Kişiler İçin Uygulanan Farklı  Muamele  45

2.5. Ayrımcılık Yasağı İhlaline karşı TİHEK’e Başvuru  45

2.6. TİHEK Başvuru İnceleme Usulleri 47

2.7. İspat Yükü  48

2.8. TİHEK Karar Türleri 48

2.8.1. İncelenemezlik Kararı 49

2.8.2. Gerekçeli Kabul Edilmezlik Kararı 49

2.8.3. Gönderme kararı 49

2.8.4. İhlal Kararı 49

2.8.5. İdari yaptırım kararı 50

2.8.6. Uzlaşma kararı 50

2.8.7. Ret kararı 50

2.8.8. Karar verilmesine yer olmadığına dair karar 50

2.9. TİHEK Kararlarına Karşı İtiraz  51

2.9. TİHEK 2023 Faaliyet Raporunda Engelli Ayrımcılığı 51

2.10. TİHEK Kararları 51

2.11. KAMU DENETÇİLİĞİ KURUMU (OMBUDSMANLIK) 52

2.11.1. Genel Olarak KDK   52

2.11.2. KDK Tarihi Süreci 53

2.11.3. KDK Tanımı 53

2.11.4. Türkiye’de KDK   54

2.11.5. KDK Başdenetçilik ve Denetçiler 54

2.11.6. Kuruma Şikâyet Başvurusu  55

2.11.7. KDK Şikâyet Başvurusu İnceleme usulleri 57

2.11.7.1. Ön İnceleme  58

2.11.7.2. Karar Türleri 59

2.11.7.2.1. Tavsiye Kararı 59

2.11.7.2.2. Ret Kararı 60

2.11.7.2.3. Dostane Çözüm Kararı 60

2.11.7.2.4. Karar Verilmesine Yer Olmadığına Dair Karar 60

2.11.8. Kurumun 2024 Yıllık Raporda Engelli Ayrımcılığı 60

2.11.9. Kurumun Engelli Ayrımcılığı Üzerine Verdiği Karar Örnekleri 61

2.12. Değerlendirme  61

3. BÖLÜM

TİHEK VE KDK KARARLARINDA ENGELLİLİK TEMELLİ 
AYRIMCILIK

3.1. TİHEK ve KDK Engelli Çocukların Eğitim Hakkına Erişim Ayrımcılık İhlali Kararları 66

3.2. Rehber köpeklerin sahiplerinin uğradığı engelli temelli ayrımcılık başvuruları 82

3.3. Adalete Erişim Halinde Engelli Ayrımcılığı Temelinde İhlal Kararları 87

3.4. TİHEK Mesleğin İcrası Yönünden Engelli Ayrımcılığı Kararları 91

3.5. TİHEK Sürücü Belgesi İşlemlerine yönelik Engelli  Ayrımcılığı Kararları 97

3.6. TİHEK ve KDK, Makul Düzenleme ve Erişim  Noksanlığı Nedeniyle Engelli Ayrımcılığı Kararları 100

3.7. TİHEK Resen İnceleme Sonucu Verilen Ayrımcılık  İhlali Kararı 114

3.8. TİHEK ve KDK ÖSYM Sınav Sistemine Dair Engelli Ayrımcılığı Kararları 116

3.9. TİHEK ve KDK, ÖTV Muafiyetine Bağlı Engelli  Ayrımcılığı Kararları 121

3.10. Değerlendirme  124

SONUÇ   125

KAYNAKÇA   131