Medeni Usul Hukuku_{9. Baskı}

ÖNSÖZ

Kitabımızın dokuzuncu basısında kazaî içtihatlar güncellenmiş; Hukuk Muhakemeleri Kanunu, Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu ve Mahkemeler Teşkilatı Kanunu’nda değişiklikler yapan 7531 ve 7550 sayılı Kanun hükümleri metne işlenmiştir.

Anayasa Mahkemesinin HMK ile ilgili verdiği iptal kararları ile Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi ve Anayasa Mahkemesinin hukuk yargılamasıyla ilgili hak ihlali kararları da okuyucunun dikkatine sunulmuştur.

Bu vesileyle dizgiyi titizlikle yapan Vildan Yavuz’a ve değerli yayıncı Oğuzhan Oruç’un şahsında Filiz Kitabevinin tüm çalışanlarına teşekkür ediyoruz.

Kitabın okuyuculara yararlı olmasını dileriz.

Sütlüce, Umuttepe, Ocak 2026

Ali Cem Budak / Varol Karaaslan

------------------------------------------------------------------------

ÖNSÖZ    IX

İÇİNDEKİLER           XI

KISALTMALAR        XXIII

GENEL KAYNAKÇA  XXVII

ÖZET       XXIX

ABSTRACT              XXIX

• 1- GİRİŞ 1

1. Medenî Usul Hukukunun Konusu 1
2. Medenî Usul Hukukunun Amacı 3

III.    Medenî Usul Hukukunun Tarihî Gelişimi ve Bugünkü Medenî Usul Kanunumuz        6

1. Medenî Usul Hukukunun Pozitif Kaynakları 11
2. Yargılama Hukuku Güvenceleri ve Medenî Usul Hukuku Bakımından Önemi 12
3. Usul Hükümlerinin Zaman İtibariyle Uygulama Alanı 14

VII.   Medenî Usul Hükümlerinin Yorumu             18

VIII.  Usul Hukuku İşlemleri    20

1. Medenî Usul Hukukunda İlmî ve Kazaî İçtihatlar 23

• 2- MAHKEME TEŞKİLATI VE YARGI GÖREVLİLERİ 27

1. Yargı Erki ve Adlî Yargı Mahkemeleri 27
2. Hâkimlik Mesleği 29

III.    Hâkimlerin Bağımsızlığı 31

1. Hâkimlerin Tarafsızlığı 33
2. Hâkimin Yasaklılığı ve Reddi 35
3. Hâkimin Hukukî Sorumluluğu 38

VII.   İstinabe          39

VIII.  Avukatlık         40

• 3- DAVANIN AÇILACAĞI MAHKEME (GÖREV VE YETKİ) 45

1. Davanın Hangi Mahkemede Açılacağı 45
2. Mahkemelerin Görev ve Yetkisi, Hak Arama Hürriyeti ve Tabii Hâkim İlkesi 45
3. Mahkemelerin Görevi 48
4. Görevle İlgili Temel Kurallar 48
5. Özel Görevli Mahkemeler 50
6. a) Sulh Hukuk Mahkemesi 50
7. b) Asliye Ticaret Mahkemesi 50
8. c) Tüketici Mahkemeleri 53
9. d) Diğer Özel Görevli Mahkemeler 55
10. Mahkemelerin Yetkisi 56
11. Genel Yetki Kuralı 57
12. Sözleşmeye Dayanan Davalarda Yetki 60
13. Haksız Fiil Davalarında Yetki 61
14. Mirastan Doğan Davalarda Yetki 61
15. Taşınmaz Davalarında Yetki 62
16. Karşı Davada Yetki 62
17. Şubeler ve Tüzel Kişilerle İlgili Davalarda Yetki 63
18. Sigorta Sözleşmelerinden Doğan Davalarda Yetki 63
19. Yetki Sözleşmesi 64
20. Görevsizlik ve Yetkisizlik Hakkındaki Usulî Savunmaların İleri Sürülmesi 72
21. Görevsizlik ve Yetkisizlik Kararı Üzerine Yapılacak İşlemler ve Yargı Yerinin Belirlenmesi 72

• 4- YARGILAMA HUKUKU GÜVENCELERİ VE YARGILAMAYA HÂKİM OLAN İLKELER 75

1. Yargılama Hukuku Güvenceleri 75
2. Adil Yargılanma Hakkı 75
3. Hukukî Dinlenilme Hakkı 78
4. Yargılamaya Hâkim Olan İlkeler 80
5. Aleniyet İlkesi 81
6. Doğrudanlık İlkesi 83
7. Usul Ekonomisi İlkesi 87
8. Tasarruf İlkesi 88
9. Taraflarca Getirilme İlkesi 90
10. Hâkimin Davayı Aydınlatma Ödevi 93
11. Tarafların Dürüst Davranma ve Doğruyu Söyleme Ödevi 99
12. Yargılamayı Hâkimin Sevk ve İdare Etmesi 101

III.    Yargılama Hukuku Güvencelerinin ve Yargılamaya Hâkim Olan İlkelerin İhlali           101

• 5- DAVADA TARAFLAR 103

1. Taraf Kavramı 103
2. İki Taraf Sistemi 104

III.    Taraf Ehliyeti, Dava Ehliyeti ve Dava Takip Yetkisi       105

1. Taraf Ehliyeti 105
2. Dava Ehliyeti 111
3. Dava Takip Yetkisi 113
4. Davaya Vekâlet 116
5. Taraflara İlişkin Dava Şartlarının İncelenmesi 119
6. Davada Tarafın Yanlış Gösterilmesi 120

• 6- DAVA ARKADAŞLIĞI VE DAVAYA MÜDAHALE 123

1. Dava Arkadaşlığı 123
2. İhtiyarî Dava Arkadaşlığı 123
3. Mecburî Dava Arkadaşlığı 126
4. Fer’î Müdahale ve Davanın İhbarı 131
5. Fer’î Müdahale 131
6. Davanın İhbarı 135

III.    Aslî Müdahale 137

1. Cumhuriyet Savcısının Davada Yer Alması 140

• 7- TEBLİGAT, SÜRELER, ESKİ HÂLE GETİRME VE ADLÎ TATİL 141

1. Tebligat 141
2. Genel Olarak 141
3. Tebligat Usulleri 142
4. Milletlerarası Tebligat 145
5. Süreler ve Eski Hâle Getirme 148
6. Süreler 148
7. Eski Hâle Getirme 150

III.    Adlî Tatil         152

• 8- DAVA TÜRLERİ 155

1. Giriş 155
2. Hukukî Himayenin Niteliğine Göre Dava Türleri 156
3. Eda Davası 156
4. Tespit Davası 157
5. İnşaî Dava 158

III.    HMK’da Yer Verilen Diğer Dava Türleri         161

1. Kısmî Dava 161
2. Belirsiz Alacak Davası 162
3. Davaların Yığılması (Objektif Dava Birleşmesi) 169
4. Terditli Dava 171
5. Seçimlik Dava 171
6. Topluluk Davası 172

• 9- DAVA ŞARTLARI VE İLK İTİRAZLAR 175

1. Dava Şartları 175
2. Mahkemeye İlişkin Dava Şartları 176
3. Türk Mahkemelerinin Yargı Yetkisinin (Yargı Hakkının) Bulunması 176
4. Yargı Yolunun Caiz Olması 176
5. Taraflara İlişkin Dava Şartları 181
6. Dava Konusuna İlişkin Dava Şartları 181
7. Hukukî Menfaat 181
8. a) Eda Davalarında Hukukî Menfaat 183
9. b) Tespit Davalarında Hukukî Menfaat 184
10. c) İnşaî Davalarda Hukukî Menfaat 185
11. Derdestlik 186
12. Kesin Hüküm Bulunmaması 188
13. Gider Avansı 188
14. Teminat 190
15. Diğer Dava Şartları 191
16. Dava Şartlarının İncelenmesi 192

III.    İlk İtirazlar      193

1. İlk İtirazların İleri Sürülmesi 194
2. İlk İtirazların İncelenmesi 194

• 10- DAVA KONUSU, DAVANIN AÇILMASI VE KARŞI DAVA 195

1. Dava Kavramı ve Davanın Konusu 195
2. Davanın Açılması ve Dilekçeler Aşaması 200
3. Dava Dilekçesi 201
4. Dava Dilekçesinin Zorunlu Unsurları 201
5. Dava Dilekçesinin Zorunlu Olmayan Unsurları 204
6. Dava Açılması ve Sonuçları 208
7. Cevap Dilekçesi 211
8. Savunma Araçları 213
9. İkinci Dilekçeler Aşaması 218

III.    Karşı Dava       219

• 11- İDDİA VE SAVUNMANIN DEĞİŞTİRİLMESİ VE GENİŞLETİLMESİ YASAĞI VE ISLAH 223

1. İddia ve Savunmanın Değiştirilmesi ve Genişletilmesi Yasağı 223
2. Islah 229

• 12- DAVANIN GERİ ALINMASI, DAVA KONUSUNUN DEVRİ, İRADÎ TARAF DEĞİŞİKLİĞİ 235

1. Davanın Geri Alınması 235
2. Dava Konusunun Devri 236

III.    İradî Taraf Değişikliği     237

• 13- ÖN İNCELEME 241

• 14- TAHKİKAT 247

1. İsticvap 249
2. Tarafların Dinlenmesi 251

III.    Tutanaklar      252

1. Dosyanın İşlemden Kaldırılması 253
2. Ön Sorun 254
3. Bekletici Sorun 255

VII.   Davaların Birleştirilmesi ve Ayrılması           257

• 15- İSPAT VE DELİLLER 261

1. İspat Hukukuna İlişkin Bazı Temel Kavram ve Müesseseler 261
2. İspat Kavramı 261
3. İkrar 262
4. İspat Yükü 267
5. İspat Yüküne İlişkin Temel Kavramlar 267
6. İspat Yükü Bakımından Özellik Arz Eden Durumlar 269
7. İspat Ölçüsü 271
8. İspat Gücü 273
9. Somutlaştırma Yükü 274
10. Karineler 275
11. Deliller 278
12. Delil Sistemleri 278
13. Hukuka Aykırı Deliller 280
14. Delil Sözleşmeleri 283
15. Delillerin İleri Sürülmesi 284
16. Delil Türleri 290
17. Kesin Deliller 290
18. a) Senet 291
19. Senet ve Belge Kavramları 291
20. İspat Şartı-Geçerlilik Şartı Ayrımı 292
21. Senetlerin İspat Gücü 294
22. Senetlerin Üçüncü Kişilere Karşı İspat Gücü 297
23. Senet ve Belgelerin Mahkemeye İbrazı 298
24. Ticarî Defterlerle İspat 300
25. b) Yemin 303
26. c) Kesin Hüküm 306
27. Takdirî Deliller 306
28. a) Tanık Beyanı 306
29. Tanıklıktan Çekinme 309
30. Kişisel Nedenlerle Tanıklıktan Çekinme 309
31. Sır Nedeniyle Tanıklıktan Çekinme 309

iii. Menfaat İhlali Tehlikesi Nedeniyle Tanıklıktan Çekinme      310

1. Tanık Beyanının Değerlendirilmesi 311
2. b) Bilirkişi 312
3. Genel Olarak 312
4. Bilirkişilik Kanunu ile Yapılan Düzenlemeler 313
5. Bilirkişi Raporu 315
6. Bilirkişi Raporunun Değerlendirilmesi 319
7. Bilirkişinin Hukukî Sorumluluğu 320
8. c) Keşif 321
9. d) Kanunda Düzenlenmemiş Deliller 322

III.    Senetle İspat Zorunluluğu              323

1. Temel Kural 323
2. Senetle İspat Zorunluluğunun İstisnaları 326
3. Ticarî Defterlerle İspat Usulünün Senetle İspat Zorunluluğu ile İlişkisi 326
4. Manevî İmkânsızlık Hâlleri 327
5. Maddî İmkânsızlık Hâlleri 327
6. Delil Başlangıcı 329
7. Senede Karşı Senetle İspat Zorunluluğu 331

• 16- SÖZLÜ YARGILAMA VE HÜKÜM 335

1. Sözlü Yargılama 335
2. Karar ve Hüküm 336

III.    Hükmün Tashihi, Tavzihi ve Tamamlanması 340

1. Hükmün Etkileri ve Kesin Hüküm 341
2. Genel Olarak 342
3. Şeklî Anlamda Kesin Hüküm 342
4. Maddî Anlamda Kesin Hüküm 343
5. Maddî Anlamda Kesin Hükmün Unsurları 343
6. Kesin Hükmün Etkileri 344
7. Kesin Hükmün Olumsuz (Dava Şartı) Etkisi 344
8. Kesin Hükmün Olumlu (Kesin Delil) Etkisi 345
9. Yenilik Doğuran (İnşaî) Etki 347
10. Kesin Hükmün Unsur Etkisi 347
11. İlamların Belge Olarak Delil Teşkil Etmesi 349
12. Kesin Hükmün Kişi Bakımından Sınırları 350
13. Ceza Mahkemesi Kararının Hukuk Mahkemesini Bağlaması 351

• 17- HÜKÜM VE USULÎ RET DIŞINDAKİ NİHAÎ KARARLAR 355

1. Giriş 355
2. Davaya Son Veren Taraf İşlemleri 356
3. Davadan Feragat ve Davayı Kabul 358
4. Sulh 360

III.    Davanın Açılmamış Sayılması       363

1. Davanın Konusuz Kalması 365

• 18- YARGILAMA GİDERLERİ VE ADLÎ YARDIM 367

1. Yargılama Giderleri 367
2. Adlî Yardım 372

• 19- BASİT YARGILAMA USULÜ 375

• 20- GEÇİCİ HUKUKÎ KORUMA TEDBİRLERİ 379

1. Genel Olarak 379
2. İhtiyatî Tedbir 380
3. İhtiyatî Tedbir Türleri 381
4. İhtiyatî Tedbirde Yargılama Usulü 382
5. İhtiyatî Tedbirde Görev ve Yetki 382
6. Tedbir Talebi 383
7. İhtiyatî Tedbirde Teminat 383
8. İhtiyatî Tedbir Kararına İtiraz ve Kanun Yolu 383
9. İhtiyatî Tedbir Kararının Uygulanması ve Tedbiri Tamamlayan İşlemler 385
10. İhtiyatî Tedbir Dolayısıyla Tazminat 386

III.    Delillerin Tespiti             386

• 21- ÇEKİŞMESİZ YARGI 389

1. Genel Olarak 389
2. Çekişmesiz Yargı İşleri 392

III.    Çekişmesiz Yargı İşlerinin Sınıflandırılması   392

1. Çekişmesiz Yargı Organları 394
2. Çekişmesiz Yargıda Görev ve Yetki 394
3. Bir İşin Yargılama Sırasında Çekişmesiz Olmaktan Çıkıp Çekişmeli Yargı Alanına Girmesi 395

VII.   Çekişmesiz Yargıda İlgililer            397

VIII.  Çekişmesiz Yargıda Üçüncü Kişilerin Yargılamaya Katılması       397

1. Çekişmesiz Yargıda Yargılama Usulü 398
2. Çekişmesiz Yargıda Yargılamanın Başlaması 399
3. Çekişmesiz Yargıda Yargılama Konusunun Belirlenmesi 399
4. Çekişmesiz Yargıda Re’sen Araştırma İlkesinin Uygulanması 400
5. Çekişmesiz Yargıda Yargılamanın Sona Ermesi 400
6. Talebin Geri Alınması, Feragat, Kabul ve Sulh 400
7. Nihaî Karar 400
8. Çekişmesiz Yargıda Kanun Yolları 401
9. Çekişmesiz Yargı Kararlarına Karşı İstinaf 401
10. Çekişmesiz Yargı Kararlarına Karşı İtiraz 403
11. Adın Değiştirilmesine İtiraz 403
12. Vesayet ile İlgili Çekişmesiz Yargı İşlerinde İtiraz 404
13. Vasi Tayinine İtiraz 404
14. Vasinin Azline İlişkin Sulh Hukuk Mahkemesi Kararına İtiraz 404
15. Sulh Hukuk Mahkemesinin Vesayet Makamı Olarak Verdiği Kararlara İtiraz 404

• 22- KANUN YOLLARI 407

1. Genel Bilgiler 407
2. HMK’nın Kanun Yollarına İlişkin Hükümleri 410
3. HMK’nın Kanun Yolları Hükümlerinin Zaman İtibarıyla Uygulanması 410
4. HMK’ya Göre Kanun Yolları 415
5. İstinaf 416
6. İstinaf Başvurusu 416
7. Yetkili İstinaf Mahkemesi 416
8. İstinaf Edilebilecek Kararlar 417
9. İstinaf Gerekçesi ve Talep Sonucu 421
10. İstinafa Hangi Tarihte Başvurulmuş Sayılacağı 421
11. İstinaf Süresi 422
12. İstinaf Dilekçesine Cevap ve Katılma Yoluyla İstinaf 423
13. İstinaftan Feragat 424
14. İstinafın İcraya Etkisi 425
15. İstinaf İncelemesi 428
16. İstinafta Ön İnceleme 428
17. İstinafta Esastan İnceleme 431
18. İstinafta Karar 434
19. Bölge Adliye Mahkemesinin Duruşma Yapmadan ve Kesin Olarak Karar Vereceği Hâller 438
20. Davaya Bakması Yasak Olan Hâkimin Karar Vermiş Olması ve İleri Sürülen Haklı Ret Talebine Rağmen Reddedilen Hâkimin Davaya Bakmış Olması 439
21. Mahkemenin Görevli ve Yetkili Olmasına Rağmen Görevsizlik veya Yetkisizlik Kararı Vermiş Olması veya Mahkemenin Görevli ya da Yetkili Olmamasına Rağmen Davaya Bakmış Bulunması 440

iii.    Diğer Dava Şartlarına Aykırılık Bulunması          442

1. Mahkemece Usule Aykırı Olarak Davanın veya Karşı Davanın Açılmamış Sayılmasına Karar Verilmiş Olması 442
2. Mahkemece Usule Aykırı Olarak Davaların Birleştirilmesine veya Ayrılmasına Karar Verilmiş Olması 443
3. Mahkemece Uyuşmazlığın Çözümünde Etkili Olabilecek Ölçüde Önemli Delillerin Toplanmamış veya Değerlendirilmemiş Olması ya da Talebin Önemli Bir Kısmı Hakkında Karar Verilmemiş Olması 445
4. Bölge Adliye Mahkemesinin Duruşma Yapmadan Esasa İlişkin Karar Vereceği Hâller 448
5. İstinaf İncelemesinde Yapılamayacak İşlemler 450
6. Temyiz 453
7. Temyiz Başvurusu 453
8. Temyiz Edilebilecek Kararlar 453
9. Temyiz Sebepleri ve Talep Sonucu 456
10. Temyize Hangi Tarihte Başvurulmuş Sayılacağı 459
11. Temyiz Dilekçesine Cevap ve Katılma Yoluyla Temyiz 460
12. Temyiz Dilekçesinin Hangi Yargıtay Dairesine Gönderileceği (Yargıtay Daireleri Arasındaki İş Bölümü) 460
13. Temyizden Feragat 461
14. Temyizin İcraya Etkisi 461
15. Temyiz İncelemesi 461
16. Temyizde Ön İnceleme 461
17. Temyizde Esastan İnceleme 462
18. Temyizde Karar 463
19. Bozma Kararı Üzerine Yapılacak İşlemler 466
20. Kanun Yararına Temyiz 473
21. Yargılamanın İadesi 475
22. HUMK’un Eski (20.07.2016 Tarihinden Önce Karara Bağlanan Davalarda Uygulanan) Hükümlerine Göre Kanun Yolları 481
23. HUMK’un Eski Kanun Yolları Hükümlerinin Zaman İtibarıyla Uygulama Alanı 481
24. Temyiz 482
25. Temyiz Başvurusu 482
26. Temyiz Edilebilecek Kararlar 482
27. Temyiz Sebepleri ve Talep Sonucu 483
28. Temyize Hangi Tarihte Başvurulmuş Sayılacağı 485
29. Temyiz Süresi 486
30. Temyiz Dilekçesine Cevap ve Katılma Yoluyla Temyiz 486
31. Temyiz Dilekçesinin Hangi Yargıtay Dairesine Gönderileceği (Yargıtay Daireleri Arasındaki İş Bölümü) 486
32. Temyizden Feragat 486
33. Temyizin İcraya Etkisi 487
34. Temyiz İncelemesi 487
35. Temyizde Ön İnceleme 487
36. Temyizde Esastan İnceleme 487
37. Temyizde Karar 487
38. Bozma Kararı Üzerine Yapılacak İşlemler 488
39. Kanun Yararına Temyiz 489
40. Karar Düzeltme Yolu 490

• 23- TAHKİM 493

1. Giriş 493
2. Tahkim Hükümlerinin Uygulama Alanı 494

III.    Tahkime Elverişlilik        496

1. Tahkim Sözleşmesi 497
2. Tahkimde Görevli ve Yetkili Mahkeme 499
3. Tahkim İtirazı 500

VII.   Tahkimde Geçici Hukukî Koruma   500

VIII.  Hakemlerin Seçimi         502

1. Hakemlerin Kendi Yetkileri Hakkında Karar Vermeleri 503
2. Tahkim Yargılamasında Usul 504
3. Hakemlerin Hakkaniyet ve Nasafet Kurallarına Göre Karar Vermeleri 505

XII.   Hakem Yargılamasında Tebligat   506

XIII.  Hakem Kararlarının İptali              507

XIV.  Hakem Kararlarının İcra Kabiliyeti 509

1. Hakem Kararlarına Karşı Yargılamanın İadesi 510

• 24- ARABULUCULUK 513

1. Genel Olarak 513
2. Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu’nda Arabuluculuk 516
3. Arabuluculuk ve Arabulucular 516
4. Arabuluculuğa Elverişlilik 518
5. Arabuluculuğa İlişkin Temel Kurallar 520
6. Arabuluculuk Faaliyeti 521

III.    Dava Şartı Olarak Arabuluculuk     524

1. Dava Şartı Olarak Arabuluculuk Hakkındaki Genel Hükümler 524
2. İş Davalarında Arabuluculuk 528
3. Ticarî Davalarda Arabuluculuk 531
4. Tüketici Davalarında Arabuluculuk 532
5. Arabuluculuk Sonucunda Yapılan Milletlerarası Sulh Anlaşmaları Hakkında Birleşmiş Milletler Konvansiyonu 534

KAVRAMLARA GÖRE ARAMA CETVELİ                 535

KANUN MADDELERİNE GÖRE  ARAMA CETVELİ  547