Devletin Bölgesel Kalkınmada İzlediği Politikaların Etkinlik Analizi: Türkiye Örneği

ÖNSÖZ   V

İÇİNDEKİLER   VII

TABLOLAR LİSTESİ  XI

HARİTALAR LİSTESİ  XI

ŞEKİLLER LİSTESİ  XII

KISALTMALAR LİSTESİ  XIII

ÖZET   XV

ABSTRACT   XV

GİRİŞ  1

BİRİNCİ BÖLÜM

TANIM VE TEORİK ÇERÇEVE

1.1. Bölge Kavramı ve Bölge Türleri 5

1.1.1. Bölge Kavramı 5

1.1.2. Bölge Türleri 7

1.1.2.1. Planlamada Tanımlanmış Bölge Sınıflandırması 7

1.1.2.2. Gelişmişlik Açısından Bölge Sınıflandırması 15

1.1.3. Avrupa Birliği Bölge Sınıflandırma Sistemi (NUTS) 18

1.2. Bölgesel Kalkınma Teorisinin Kavramsal Temelleri 23

1.2.1. Bölgeler Arası Yakınsama Hipotezi 24

1.2.2. Kuruluş Yeri Teorisi 28

1.2.3. Yığın Ekonomileri 30

1.2.4. Mekânsal Rekabet Modelleri 33

1.2.5. Merkezi Yerler Teorisi 34

1.3. Bölgesel Kalkınma Politikası İhtiyacı Ve Politikanın Amaçları 37

1.3.1. Bölgesel Kalkınma Politikası Uygulanmasını Gerektiren Nedenler 37

1.3.1.1. Ekonomik Nedenler 38

1.3.1.2. Sosyo-Ekonomik ve Politik Nedenler 40

1.3.2. Bölgesel Kalkınma Politikasının Amaçları 42

1.3.2.1. Kır-Kent Dengesinin Sağlanması 43

1.3.2.2. Az Gelişmiş Bölgelerin Ekonomik Potansiyellerinin  Kullanılması 44

1.3.2.3. Ekonomik ve Sosyal İkiliğin Önlenmesi 46

1.4. Devletin Bölgesel Kalkınmada Kullandığı Araçlar ve Etkili Olduğu Değişkenler 46

1.4.1. Doğrudan Uygulanan İktisadi ve Sosyal Politikalar 47

1.4.1.1. Bölgesel Planlama  47

1.4.1.2. Kamunun Dolaysız İktisadi Girişimleri 49

1.4.1.3. Altyapı Yatırımları 50

1.4.1.4. Beşerî Sermaye Gelişimi 52

1.4.2. Girişimciliği Artırmaya Yönelik Politikalar 53

1.4.2.1. Bölgesel Teşvikler 54

1.4.2.2. Küçük Sanayi Siteleri, Organize Sanayi Bölgeleri ve  Teknokentler 56

1.4.3. Diğer Faktörler Üzerindeki Politikalar 57

1.4.3.1. Turizm    57

1.4.3.2. İç Güvenlik ve Terör 58

İKİNCİ BÖLÜM

TÜRKİYE VE AVRUPA BİRLİĞİ BÖLGESEL KALKINMA POLİTİKALARI

2.1. Türkiye’de İzlenen Bölgesel Kalkınma Politikaları 61

2.1.1. Türkiye’de Bölgelerarası Gelişmişlik Farklılıkların  Ortaya Çıkış Nedenleri 62

2.1.1.1. Coğrafi Nedenler 62

2.1.1.2. Tarihi Nedenler 63

2.1.1.3. Kültürel Nedenler 64

2.1.1.4. Sosyo-Ekonomik Nedenler 64

2.1.2. Türkiye’de Bölgelerarası Gelişmişlik Farklılıklarındaki Değişim ve Bölgesel Kalkınmayı Sağlamaya Yönelik  Politikalar 65

2.1.2.1. Devletçilik Dönemi (1923-1950) 66

2.1.2.2. Liberal Dönem (1950-1960) 70

2.1.2.3. Planlı Dönem (1960 Sonrası) 72

2.2. Avrupa Birliği’nde İzlenen Bölgesel Kalkınma  Politikaları 86

2.2.1. Avrupa Birliği’nde Ortaya Çıkan Bölgesel Sorunlar 86

2.2.1.1. Azgelişmiş Kırsal Alanlar 87

2.2.1.2. Temel Sanayilerde Gerileme  87

2.2.1.3. Aşırı Kalabalık Alanlar 88

2.2.1.4. Sınır Bölgeleri 89

2.2.2. Avrupa Birliği Bölgesel Kalkınma Politikası 89

2.2.2.1. Avrupa Birliği Bölgesel Kalkınma Politikasının Gelişimi 90

2.2.2.2. Avrupa Birliği Bölgesel Kalkınma Politikasının Mali  Araçları ve Amaçları 93

2.3. Bölgesel Kalkınma Açısından Avrupa Birliği ve  Türkiye  96

2.3.1. Avrupa Birliği ve Türkiye’deki Bölgesel Kalkınma  Çabaları 97

2.3.2. Avrupa Birliği ve Türkiye Bölgesel Kalkınma  Politikalarının Sonuçları 101

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

TÜRKİYE’DE UYGULANAN BÖLGESEL POLİTİKALARIN ETKİNLİK ANALİZİ

3.1. Kullanılan Veri ve Hesaplama Yöntemleri 107

3.1.1. Gelişmişlik Endeksinin Hesaplanması 108

3.1.1.1. Gelişmişlik Endeksinde Kullanılmayan Değişkenler ve Kullanılmama Nedenleri 110

3.1.1.2. Gelişmişlik Endeksi Değişkenleri ve Hesaplama  Yöntemleri 114

3.1.1.3. Temel Bileşenler Analizi ve Gelişmişlik Endeksinin  Oluşturulması 119

3.1.2. Devletin Bölgesel Kalkınmada Kullandığı Araçların  Hesaplanması 124

3.1.2.1. Yatırımlar 125

3.1.2.2. Teşviklerle Uyarılmış Özel Sektör Sabit Sermaye  Yatırımları 126

3.2. Gelişmişlik Endekslerinin Değerlendirilmesi 126

3.2.1. NUTS Düzey-3 Bölgesel Gelişmişlik Endeksi 127

3.2.2. NUTS Düzey-2 Bölgesel Gelişmişlik Endeksi 129

3.3. Ekonometrik Yöntem ve Analiz Sonuçları 132

3.3.1. Betimleyici İstatistikler ve Değişkenlerin Özeti 132

3.3.2. Ampirik Model 134

3.3.3. Uygun Ekonometrik Yöntemin Belirlenmesi 135

3.3.4. Panel Veri Analizi 137

3.3.4.1. NUTS Düzey-3 Bölgeleri için Analiz Sonuçları 137

3.3.4.2. NUTS Düzey-2 Bölgeleri için Analiz Sonuçları 139

SONUÇ   141

KAYNAKÇA   147

EKLER   163

Ek-1 : NUTS düzey-2 bölgeleri ve bu bölgelerde yer alan iller. 163

Ek-2 : AB üyesi beş ülkenin bölgesel GSYİH değişimi (Euro)  (Kaynak: SFC2014 veritabanı). 164

Ek-3 : 1000 kişi başına düşen yatırım miktarları (Kaynak: Kalkınma Bakanlığı istatistikleri) 166

Ek-4 : NUTS düzey-3 bölgelerinin (illerin) gelişmişlik endeksi değerleri. 185

Ek-5 : NUTS düzey-2 bölgelerinin gelişmişlik endeksi değerleri. 187

Ek-6 : NUTS düzey-2 bölgeleri içinde yer alan illerin gelişmişlik seyri. 188

ÖZGEÇMİŞ  197