Kanal İstanbul'un Milletlerarası Antlaşmalar Açısından Değerlendirilmesi

Önsöz             iii

Giriş 1

Birinci Bölüm

GENEL OLARAK KANAL İSTANBUL PROJESİ

I.      Projeden Sorumlu Bakanlık, Projenin Başlangıcı ve Gelişimi  9

A.     Projeden Sorumlu Bakanlık             9

B.     Projenin Başlangıcı              9

II.     Kanal İstanbul Projesi İçin Mevzuatta Yapılan Değişiklikler ve

Projeye İlişkin Yeni Yasal Düzenlemeler            13

A.     2018 Yılında 3996 Sayılı Bazı Yatırım ve Hizmetlerin

Yap-İşlet-Devret Modeli Çerçevesinde Yaptırılması Hakkında Kanun’un Kapsamına Kanal İstanbul ve Benzeri Su Yolu Projelerinin Dahil Edilmesi    13

1.      Kanal İstanbul Projesi’nin 3996 Sayılı Bazı Yatırım ve Hizmetlerin Yap-İşlet-Devret Modeli Çerçevesinde Yaptırılması Hakkında Kanun’un Kapsamına Alınması

İçin 2018 Yılında Yapılan Yasal Değişiklik         13

2.      Kanal İstanbul Projesi’nin 3996 Sayılı Bazı Yatırım ve Hizmetlerin Yap-İşlet-Devret Modeli Çerçevesinde Yaptırılması Hakkında Kanun’un Kapsamına Alınması İçin 2018 Yılında Yapılan Yasal Değişikliğin İptali İçin

Anayasa Mahkemesi’nde Açılan Dava  14

B.     3194 Sayılı İmar Kanunu’nda Yapılan Değişiklikler              17

C.     Kanal İstanbul Projesi’ne İlişkin Bakanlar Kurulu Kararları            18

D.     Cumhurbaşkanlığı Teşkilatı Hakkında 1 Sayılı

Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi’ne Eklenen Hükümler         19

vi

III.   Ocak 2020 Tarihli Kanal İstanbul Çevresel Etki

Değerlendirmesi Raporu 21

A.     Ocak 2020 Tarihli Çevresel Etki Değerlendirmesi Raporunun Dayanağı Olan Yönetmelik               21

B.     Ocak 2020 Tarihli Çevresel Etki Değerlendirmesi Raporunun

İptali İhtimalinde Yeni Raporun Yasal Dayanağı        23

C.     Ocak 2020 Tarihli Çevresel Etki Değerlendirmesi Raporu’nda Projenin Hukuka Aykırılığını Ortaya Koyan Yönler 26

IV.   Kanal İstanbul Projesi’ne Karşı Yapılan İtirazlar ve Bu İtirazların Dayanakları.           34

A.     Çevresel Tahribat ve Ekolojik Etkiler 36

B.     Kanal İstanbul’un Ulusal Güvenlik Açısından Riskleri ve

Olası Savaş Durumunda Stratejik Sonuçları    38

C.     Kanal İstanbul’un Kültür ve Tabiat Varlıkları Üzerindeki

Olumsuz Etkileri         40

D.     Kanal İstanbul’un Jeolojik ve Deprem Açısından Yaratacağı Riskler             40

E.     Kanal İstanbul Projesi’nin Kamu Maliyesine Ağır Yük Yüklemesi.               40

F.      Kanal İstanbul Projesi’nin Kentleşme ve Nüfus Yoğunluğuna

Yol Açması.    41

G.     Kanal İstanbul Projesi’nin Yeni Kanal Projelerini Tetiklemesi             42

H.     ÇED Raporunun Montrö Konvansiyonu’na İlişkin Kısımlarının Yetersizliği ve 2674 Sayılı Karasuları Kanunu’na İlişkin Değerlendirme Yapılmamış Olması   42

J. Demokratik Katılım ve Hukuki Süreç Eksiklikleri      45

V.    Kanal İstanbul Projesi Aleyhine Açılan Bazı Davalar        46

A.     3194 Sayılı İmar Kanunu’na Eklenen “Su Yolu” İbaresinin İptali İçin Anayasa Mahkemesi’nde Açılan Davada Verilen

15.11.2017 Tarihli Karar            46

B.     ÇED Olumlu Kararının İptali İçin Açılan İdari Davalar          48

1.      Görev Yönünden Reddedilen İdari Davalar            48

2.      Ehliyet ve Harç Yönünden Reddedilen İdari Davalar        53

vii

3.      Kanal İstanbul Projesi’ne İlişkin İhalelerin Kamu İhale Kanunu’na Aykırı Olduğu Gerekçelisiyle Açılan Davalar 56

VI.   Kanal İstanbul Projesi Hakkında TBMM’de Yapılan Konuşmalar,

Soru ve Meclis Araştırması Önergeleri 57

İkinci Bölüm

KANAL İSTANBUL PROJESİ’NİN BOĞAZLARA, KARADENİZE VE AKDENİZE İLİŞKİN MİLLETLERARASI ANTLAŞMALAR AÇISINDAN DEĞERLENDİRİLMESİ

I.      Türkiye Cumhuriyeti ile Bulgaristan Cumhuriyeti Arasında Mutludere/Rezovska Deresi Mansap Bölgesindeki Sınırın Belirlenmesi ve İki Ülke Arasında Karadeniz’de Deniz Yetki

Alanlarının Sınırlandırılması Anlaşması           65

II.     Karadeniz’in Kirlenmeye Karşı Korunması Sözleşmesi ve

Eki Protokolleri               67

III.   Akdeniz’in Kirlenmeye Karşı Korunmasına Dair Barselona

Sözleşmesi ve Bu Sözleşmeye İlişkin Protokoller           69

IV.   Montrö Boğazlar Konvansiyonu            75

A.     Montrö Konvansiyonu’nun Objektif Hukuki Durum Yaratan Antlaşma Niteliğinin Tartışmaya Açılması Riski         75

B.     Seyir Güvenliği ve Çevrenin Korunmasına İlişkin Yasal Düzenlemelerin Montrö Konvansiyonuyla Uyumlu Olduğunun Uluslararası Camiaya Kabul Ettirilmesi Konusundaki

Başarının Tehlikeye Girmesi Riski 79

1.      Yabancı Silahlı Kuvvetlere Bağlı Gemilerin Türk İçsularına ve Limanlarına Gelişleri ve Bu Sulardaki

Hareket ve Faaliyetlerine İlişkin Yönetmelik    79

2.      476 Sayılı Karasuları Kanunu 81

3.      1994 ve 1998 Tüzükleri   83

C.     Kanal İstanbul Projesi’nin Montrö Konvansiyonu

Açısından Taşıdığı Riskler 96

D.     ÇED Raporunda Montrö Konvansiyonu’na İlişkin Değerlendirmelerin Yetersizliği        108

viii

Üçüncü Bölüm

KANAL İSTANBUL PROJESİ’NİN İHLAL ETTİĞİ ÇEVRENİN KORUNMASINA İLİŞKİN MEVZUAT VE MİLLETLERARASI ANTLAŞMALAR

I.      Kanal İstanbul Projesi’nin İhlal Ettiği Çevrenin Korunmasına

İlişkin Mevzuat.   115

A.     Anayasa.         115

B.     2872 Sayılı Çevre Kanunu ve Sulak Alanların Korunması Yönetmeliği.       117

C.     2873 Sayılı Millî Parklar Kanunu       122

D.     6306 Sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun           123

E.     Sulak Alanların Korunması Yönetmeliği          126

F.      7552 Sayılı İklim Kanunu      127

G.     Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği    130

1.      Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği’nin

Uygulama Alanı    130

2.      Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği 2014’ün

Zaman İtibariyle Uygulanması     132

3.      Kanal İstanbul Projesi’nin Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği 2014’ün 5. Ekinde Yeralan Duyarlı Yöreler Listesine Açısından Değerlendirilmesi               133

4.      Son Yıllarda Yapılan Yasal Değişikliklerle ÇED

Sürecinin Aşındırılması   137

5.      Proje Bölünmesi Yoluyla Bütüncül Yaklaşımın Bertaraf Edilmesi ve ÇED Sürecinin Etkisizleştirilmesi               140

II.     Kanal İstanbul Projesi’nin İhlal Ettiği Çevrenin Korunmasına

İlişkin Temel Milletlerarası Antlaşmalar 144

A.     Kanal İstanbul’un Özel Çevre Koruma Bölgelerine İlişkin Milletlerarası Antlaşmalar ve Mevzuat Çerçevesinde Değerlendirilmesi        145

1.      Kanal İstanbul’un Akdeniz’de Özel Koruma Alanlarına

İlişkin Protokol Açısından Değerlendirilmesi        145

ix

2.      Özel Çevre Koruma Bölgelerine İlişkin Mevzuat ve Kanal İstanbul’un Bu Mevzuat Açısından

Değerlendirilmesi          147

B.     Özellikle Su Kuşları Yaşama Ortamı Olarak Uluslararası Öneme Sahip Sulak Alanlar Hakkında Sözleşme

(Ramsar Sözleşmesi) ve Kanal İstanbul’un Bu Sözleşmeye

Aykırı Yönleri           150

1.      Genel Olarak Ramsar Sözleşmesi             150

2.      Kanal İstanbul Projesi’nin Ramsar Sözleşmesi’ne

Aykırı Yönleri    154

C.     Özellikle Afrika’da Ciddi Kuraklık ve/veya Çölleşmeye Maruz Ülkelerde Çölleşmeyle Mücadele İçin Birleşmiş

Milletler Sözleşmesi             158

D.     İklim Değişikliğiyle Mücadele Antlaşmaları             159

1.      İklim Değişikliğiyle Mücadelede Devletlerin Yükümlülüklerini Belirleyen Milletlerarası Antlaşmaların

Genel Çerçevesi              159

a.       Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve

Sözleşmesi 159

b.       Kyoto Protokolü      161

c.       Paris İklim Anlaşması         161

d.       Özellikle Su Kuşları Yaşama Ortamı Olarak Uluslararası Öneme Sahip Sulak Alanlar Hakkında

Sözleşme    165

e.       Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi        166

f.        Özellikle Afrika’da Ciddi Kuraklık ve/veya Çölleşmeye Maruz Ülkelerde Çölleşmeyle Mücadele İçin

Birleşmiş Milletler Sözleşmesi        166

E.     Kanal İstanbul Projesi’nin İklim Değişikliğiyle Mücadeleye

İlişkin Milletlerarası Antlaşmalar Açısından Değerlendirilmesi       166

III.   Kanal İstanbul’un İşletilmesi Aşamasında Türkiye’nin Milletlerarası Antlaşmalardan Doğan Yükümlülüklerine

İlişkin Kısa Bir Değerlendirme               167

x

A.     1989 Basel Sözleşmesi  167

B.     MARPOL 73/78 ve Ekleri           168

IV.   Kanal İstanbul Projesi’nin Türkiye’nin Taraf Olmadığı

Konvansiyonlar Açısından Kısa Bir Değerlendirmesi        172

Dördüncü Bölüm

KANAL İSTANBUL PROJESİ’NİN İHLAL ETTİĞİ KÜLTÜR VE TABİAT VARLIKLARININ KORUNMASINA İLİŞKİN MEVZUAT VE MİLLETLERARASI ANTLAŞMALAR

I.      Kanal İstanbul Projesi’nin 2863 Sayılı Kültür ve Tabiat

Varlıklarını Koruma Kanunu Açısından Değerlendirilmesi            179

A.     Kanal İstanbul Projesi’nden Etkilenecek Kültür ve

Tabiat Varlıkları          179

B.     Kanal İstanbul Rezerv Alanı İçinde Kalan Kültür Varlıklarına İlişkin Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Kararları          182

1.      Erişilemeyen Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Kararları         182

2.      Kanal İstanbul Rezerv Alanı İçinde Kalan ve 2863 Sayılı Kanun Kapsamında Koruma Altına Alınan Kültür Varlıklarının Sayısallaştırılması,

Koordinatlarının Belirlenmesi ve Plana İşlenmesine Dair İstanbul I Numaralı Kültür Varlıklarını Koruma

Bölge Kurulu’nun 29 Nisan 2015 Tarihli 1355 Nolu Kararı               182

3.      İstanbul I Numaralı Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu’nun Roma Suyollarına Ait Tünel Girişinin 2863 Sayılı Kanun Kapsamında Tescil Edilerek Koruma Grubunun I Olarak Belirlenmesine İlişkin

14.11.2019 Tarihli ve 4759-II Nolu Kararı  184

4.      İstanbul I Numaralı Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu’nun İstanbul İli, Çatalca İlçesi, Roma

Su Yolları ve Su Kemerlerinin I. Grup Olarak Tesciline

İlişkin 14.11.2019 Tarihli ve 4759-II Sayılı Kararı  187

C.     Kanal İstanbul Projesi’nden Etkilenecek Kültür ve

Tabiat Varlıklarına İlişkin Olarak İdari Yargıda Açılan Davalar           190

xi

II.     Kanal İstanbul Projesi’nin 1972 UNESCO Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunmasına Dair Sözleşme Açısından

Değerlendirilmesi          191

III.   Kanal İstanbul Projesi’nin Sualtı Kültürel Miras Açısından

Yarattığı Riskler             195

IV.   Odabaşı Köprüsü’nün ve Dursunköy Köprüsü’nün Taşınması    196

A.     Odabaşı Köprüsü’nün ve Dursunköy Köprüsü’nün Rekonstrüksiyonu İhalesi ve İhalenin İptali İçin Açılan Davalar             196

B.     Odabaşı Köprüsü ve Dursunköy Köprüsü’nün Rekonstrüksiyonu İhalesinin Proje Bölünmesi Kapsamında

İrdelenmesi.             202

Beşinci Bölüm

KANAL İSTANBUL PROJESİ’NİN AVRUPA BİRLİĞİ MÜKTESEBATINA TÜRKİYE’NİN UYUMU AÇISINDAN DEĞERLENDİRİLMESİ

I.      Avrupa Birliği Müktesebatına Türkiye’nin Uyumu İçin

Hazırlanan Ulusal Programlar 211

II.     Avrupa Birliği Çevre ve İklim Müktesebatının Türkiye’nin Boğazlar’daki Çevre Politikaları Açısından Önemi  212

III.   Türkiye’nin Avrupa Birliği Çevre ve İklim Müktesebatına

Uyum Sürecinde Kanal İstanbul’un Değerlendirilmesi 214

A.     Avrupa Birliği Çevre ve İklim Değişikliğiyle Mücadele Müktesebatının Genel Çerçevesi             214

B.     Kanal İstanbul’un Türkiye’nin Avrupa Birliği Çevre ve

İklim Müktesebatına Uyumu Açısından Değerlendirilmesi 219

IV.   Kanal İstanbul Projesi’nin Avrupa Birliği Müktesebatının Üstlenilmesine İlişkin Ulusal Programlar Açısından Değerlendirilmesi  221

A.     Fasıl 27: Çevre ve İklim Değişikliği Müzakere Başlığı          221

B.     Kanal İstanbul’un Fasıl 27: Çevre ve İklim Değişikliği

Kapsamında Değerlendirilmesi      229

xii

Altıncı Bölüm

KANAL İSTANBUL PROJESİ İLE İLGİLİ AÇILMIŞ VE AÇILMASI MUHTEMEL DAVALAR

I.      Ulusal Mahkemelerde Açılan Davalar      231

A.     Ruhsat ve İzin İptali Davaları               231

B.     İhale İptali Davaları   234

C.     Kamulaştırmanın İptali Davaları        243

D.     Mülkiyet Hakkının İhlali Davaları      243

E.     Taşınmazın Değer Artışına İlişkin Davalar     243

F.      Kanal İstanbul Projesiyle Etkileşim İçinde Olabilecek Taşınmazların 2B Kapsamında Satılıp Satılamayacağı Meselesi.     245

G.     Anayasa Mahkemesine Yapılan Norm Denetimi ve

Bireysel Başvurular  247

1.      Çevreyi Düzenleyen veya Etki Eden Yasal Düzenlemelerin Norm Denetimine İlişkin Bazı Kararlar   247

2.      Bireysel Başvurular          255

H.     TBMM Kamu Denetçiliği Kurumu’na Yapılan Başvurular    259

II.     Uluslararası Mahkemelerde Açılabilecek Davalar               263

A.     Uluslararası Mahkeme Kararlarında Çevresel Zararlar ve İnsan Hakları İhlalleri Açısından Yatırımcıların

Dokunulmazlığından Sorumluluğuna Geçiş    263

B.     Kanal İstanbul Proje Alanının Korunması İçin Avrupa

İnsan Hakları Mahkemesi’ne Yapılabilecek Başvurular           264

C.     Milletlerarası Adalet Divanı’nda Açılabilecek Davalar              268

1.      Milletlerarası Adalet Divanı’nın Çevre ve İklim Değişikliği Konusunda Yetkisi               268

2.      Milletlerarası Adalet Divanı’nın Çevre ve İklim

Değişikliğine İlişkin Bazı Kararları            269

a.       Milletlerarası Adalet Divanı’nın

Macaristan v. Slovakya Davasında Verdiği Karar            269

b.       Sınıraşan Zarara İlişkin ABD-Kanada Arasındaki Trail Smelter Tahkim Davası ve Milletlerarası Adalet Divanı’nın Arjantin v. Uruguay Davasında

Verdiği Karar 271

xiii

aa.     Sınıraşan Zarar ve ABD-Kanada Arasındaki

Trail Smelter Tahkim Davası      271

bb.     Milletlerarası Adalet Divanı’nın

Arjantin v. Uruguay Davasında Verdiği Karar  275

3.      Milletlerarası Adalet Divanının Devletlerin İklim Değişikliğine İlişkin Yükümlülükleri Hakkında

23 Temmuz 2025 Tarihli Tavsiye Kararı ve Bu Kararın

Kanal İstanbul Açısından Değerlendirilmesi     279

III.   Uluslararası İnsan Hakları Komitelerine Yapılacak Çevre ve

İklim Değişikliğine İlişkin Başvurular 282

IV.   Kanal İstanbul Projesi Yatırımcılarının Hukuki Sorumluluğu 284

A.     Cezai Sorumluluk  284

B.     İdari Yaptırımlar    287

C.     Tazminat Sorumluluğu      288

1.      Tazminat Sorumluluğuna İlişkin Ulusal Yasal

Düzenlemelerden Örnekler       288

2.      Milletlerarası Antlaşmalarda Tazminat Sorumluluğu  290

V.    BM Genel Kurulu’nun Yatırımcıların Çevrenin Korunması ve İklim Değişikliğiyle Mücadeleye İlişkin Yasal Düzenlemelerin Yatırımlarına Zarar Verdiği Gerekçesiyle Tazminat Davası

Açmalarının Önlenmesine Dair Tavsiye Raporları         295

A.     A/78/168 Sayılı ve 13.7.2023 Tarihli Rapor   295

B.     A/80/187 Sayılı ve 17.7.2025 Tarihli Rapor   300

1.      A/80/187 Sayılı ve 17.7.2025 Tarihli Rapor’un

ÇED Raporlarına Yönelik Tespitleri      300

2.      A/80/187 Sayılı ve 17.7.2025 Tarihli Raporda

Yer Verilen Proje Bölünmesi ve Türkiye’deki Uygulaması          303

3.      A/80/187 Sayılı ve 17.7.2025 Tarihli Rapora Göre

Şirketlerin Sorumlulukları       305

Sonuç         307

Yararlanılan Kaynaklar       311

Kavram İndeksi.      341