Çevrekırım

ÖNSÖZ   III

İÇİNDEKİLER   V

ŞEKİLLER LİSTESİ  XI

TABLOLAR LİSTESİ  XI

GRAFİKLER LİSTESİ  XI

KISALTMALAR LİSTESİ  XIII

ÖZET   XVII

ABSTRACT   XVIII

GİRİŞ  1

BİRİNCİ BÖLÜM

ULUSLARARASI HUKUKTA ÇEVRENİN KORUNMASINA İLİŞKİN TEMEL DÜZENLEMELER VE İLKELER

1.1.   Çevre Kavramı ve Çevre Hukuku'nda Etik  Yaklaşımlar 5

1.1.1.  Çevre Kavramı 5

1.1.2.  Çevre Hukukunda Etik Yaklaşımlar 9

1.1.2.1.  İnsan-merkezcilik ve İnsan-merkezci Hukuk Düşüncesinin Felsefi Temelleri 10

1.1.2.2.  Doğanın Hakları Doktrini ve Çevremerkezcilik  (Ecocentrism) 24

1.1.2.3.  Canlı Merkezci (Biocentric) Çevre Etiği 32

1.1.2.4.  Acı Merkezci (Pain-Centered) Çevre Etiği 33

1.1.2.5.  Diğer Yaklaşımlar 34

1.2.   Uluslararası Çevre Hukuku Tarihsel Gelişimi 35

1.2.1.  İlk Dönem    36

1.2.2.  1972 Stockholm Bildirisi Dönemi 40

1.2.3.  Rio Konferansı Sonrası Günümüze Uzanan Dönem    42

1.3.   Uluslararası Çevre Hukukunun Temel İlkeleri ve Çevre Hakkı 48

1.3.1.  Uluslararası Çevre Hukukunun Temel İlkeleri 48

1.3.1.1.  Ülkesini Başkasının Zararına Kullanma Yasağı  (İyi Komşuluk İlkesi) 49

1.3.1.2.  Önleme İlkesi (Önleyici Faaliyet İlkesi) 50

1.3.1.3.  İhtiyat/lılık (Bilimsel Belirsizlik) İlkesi 51

1.3.1.4.  Sürdürülebilir Kalkınma İlkesi 53

1.3.1.5.  Kirleten Öder İlkesi 55

1.3.1.6.  Katılım İlkesi 56

1.3.1.7.  Ortak ama Farklılaştırılmış Sorumluluk İlkesi 57

1.3.1.8.  İşbirliği İlkesi 58

1.3.2.  Çevre Hakkı ve Diğer Haklar ile İlişkisi 59

1.3.2.1.  Yaşam Hakkı 62

1.3.2.2.  Sağlık Hakkı 63

1.3.2.3.  Kalkınma Hakkı 63

1.3.2.4.  Özel Hayata ve Aile Hayatına Saygı Hakkı 64

1.4.   Uluslararası Sorumluluk Hukuku ve Çevresel Zarar 66

1.4.1.  Genel Olarak  66

1.4.2.  Çevresel Zarar Kavramı 69

1.4.3.  Sorumluluk Türleri 71

1.4.4.  Çevresel Zararların Tazmini ve Onarımı 76

1.4.5.  Devletlerin Sorumluluğu (State Responsibility) 78

1.4.5.1.  Devletin Uluslararası Hukuka Aykırı Eylemlerinden  Doğan Sorumluluğu  81

1.4.5.2.  Devletin Uluslararası Hukuka Aykırı Olmayan  Eylemlerinden Doğan Sorumluluğu Kapsamında  Tehlikeli Faaliyetlerden Kaynaklanan Sınıraşan  Zararın Önlenmesi 84

1.5.   Çevrenin Korunmasında Mevcut Uluslararası  Düzenlemelerin Yetersizliği 88

1.5.1.  Mevcut Düzenlemelerle Çevresel Korumanın  Sağlanamaması Nedenleri 88

1.5.2.  Uluslararası Hukukta Çevrenin Korunmasına İlişkin Mevcut Cezai Yaptırımlar 94

1.5.2.1.  Çevre Suçlarının Tarihsel Gelişimi 95

1.5.2.2.  Savaş Zamanında Mevcut Çevresel Koruma Rejimi 97

1.5.2.2.1.  Uluslararası Silahlı Çatışma  99

1.5.2.2.1.1.  Çevrenin Korunmasına Doğrudan Odaklanan Özel  Düzenlemeler 100

1.5.2.2.1.2.  Çevrenin Korunmasına ilişkin Dolaylı Düzenlemeler 110

1.5.2.2.2.  Uluslararası Olmayan Silahlı Çatışma  111

1.5.2.3.  Barış Zamanında Mevcut Koruma Rejimi 113

1.5.2.3.1.  Soykırım    113

1.5.2.3.2.  İnsanlığa Karşı Suçlar 115

1.5.2.4.  Mevcut Uluslararası Ceza Hukukunun Çevresel  Tahribata Yaklaşımı ve Deepwater Horizon  117

1.5.3.  Çevrenin Korunması ve Uluslararası Ceza  Hukuku: Büyüyen Bir İhtiyaç  119

İKİNCİ BÖLÜM

ÇEVREKIRIM (ECOCİDE): KAVRAMSAL ÇERÇEVE VE TARİHSEL ARKA PLAN

2.1.   Çevrekırım Kavramı ve Tarihsel Gelişimi 127

2.1.1.  Çevrekırım Kavramı 128

2.1.2.  Tarihsel Gelişimi 129

2.1.2.1.  İlk Görünüm - Vietnam Savaşı 130

2.1.2.2.  BM Stockholm Konferansı: Çevrekırım Hakkında  Uluslararası Sözleşme Taslağı ve Çevrekırımın Gözden Geçirilmiş Soykırım Sözleşmesine Dahil Edilmesine Dair Öneriler 132

2.1.2.3.  Uluslararası Hukuk Komisyonu ve 1996 İnsanlığın Barış ve Güvenliğine Karşı Suçlar Tasarısına Giden Yol 138

2.1.2.4.  Ulusal Hukuk Sistemlerinde Çevrekırım Düzenlemeleri ve Çevrekırıma İlişkin Diğer Gelişmeler 147

2.2.   Öğretide Yer Alan Çevrekırıma Dair Tanım ve  Teklifler 153

2.2.1.  Bağımsız Uzman Heyeti (Independent Expert Panel)  Önerisi 153

2.2.1.1.  Çevrekırım Suçunun Unsurları ve Kanunilik  156

2.2.1.1.1.  Suçun Tanımı 158

2.2.1.1.2.  Suçla Korunan Hukuki Değer 159

2.2.1.1.3.  Maddi Unsur 161

2.2.1.1.4.  Suçun Konusu ve Suçtan Zarar Gören: Çevre  162

2.2.1.1.5.  Fail 163

2.2.1.1.5.1.  Tüzel Kişilerin Cezai Sorumluluğu ve Mens Rea  167

2.2.1.1.5.2.  Tüzel Kişilerin Cezalandırılması 175

2.2.1.1.5.2.1.  Hibrit Hukuki-Cezai Yaptırım (Hybrid Civil-Criminal Penalty Structures) 176

2.2.1.1.5.2.2.  UCM'nin Mevcut Yaptırımlarının Genişletilmesi 177

2.2.1.1.6.  Fiil: Hukuka Aykırı veya Keyfi Eylemler 180

2.2.1.1.6.1.  Hukuka Aykırılık  181

2.2.1.1.6.2.  Keyfilik  181

2.2.1.1.7.  Netice: Kuvvetle Muhtemel Zarar 183

2.2.1.1.7.1.  Ağır 186

2.2.1.1.7.2.  Geniş Çapta  186

2.2.1.1.7.3.  Uzun Vadeli 187

2.2.1.1.7.4.  Nedensellik Bağı 188

2.2.1.1.7.5.  Objektif İsnadiyet 189

2.2.1.1.8.  Manevi Unsur 189

2.2.1.1.9.  Hukuka Aykırılık Unsuru  192

2.2.1.2.  Heyet Taslağına Yönelik Eleştiriler 193

2.2.2.  Polly Higgins Önerisi 195

2.2.2.1.  Çevrekırım Suçunun Unsurları 201

2.2.2.1.1.  Suçun Konusu ve Suçtan Zarar Gören: Barışçıl  Yararlanma (Peaceful Enjoyment) 201

2.2.2.1.2.  Çevrekırım Suçunun Maddi Unsuru  202

2.2.2.1.3.  Çevrekırım Suçunun Manevi Unsuru (Mens Rea) 204

2.2.2.2.  BM Vesayet Konseyi 208

2.2.3.  Bağımsız Uzman Heyeti ve Polly Higgins Önerilerinin Birlikte Değerlendirmesi 209

2.2.4.  Promise Institute for Human Rights (UCLA) 210

2.2.5.  Laurent Neyret Önerisi 223

2.2.6.  Mark Allan Gray Çevrekırım Tanımı 232

2.2.7.  Robert A. Falk'ın Çevrekırım Taslağı 234

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

ÇEVREKIRIM VAKIA ANALİZİ

3.1.   Savaş Zamanı Senaryosu: Gazze  237

3.1.1.  7 Ekim 2023 Öncesi Gazze'deki Çevre ve Doğal  Kaynakların Durumu  240

3.1.1.1.  Demografik ve Coğrafi Yapı 241

3.1.1.2.  Su  242

3.1.1.3.  Katı Atık Yönetimi ve İmhası 244

3.1.1.4.  Şehirleşme ve Altyapı 245

3.1.1.5.  Toprak ve Arazi 245

3.1.1.6.  Erişim Kısıtlamaları 245

3.1.2.  7 Ekim 2023 Sonrası Gazze'deki Çevre ve Doğal  Kaynakların Durumu  246

3.1.2.1.  Gazze'deki Su Kaynakları ve Altyapının Hedef Alınması 246

3.1.2.2.  Gazze’de Atık Yönetiminin Hedef Alınması 249

3.1.2.2.1.  Sıvı Atık (Kanalizasyon) 250

3.1.2.2.2.  Katı Atık  252

3.1.2.2.3.  Tıbbi ve Tehlikeli Atık  255

3.1.2.2.4.  Toprak ve Kara Üzerindeki Tahribat 256

3.1.2.3.  İsrail’in Bombardımanlarının Hava Kalitesine Etkisi 258

3.1.2.4.  İsrail'in Askeri Harekatıyla Bağlantılı Gürültü  Kirliliğinin Değerlendirilmesi 260

3.1.3.  Roma Statüsü'nün Olay Özelinde Değerlendirilmesi 261

3.1.4.  Bağımsız Uzman Heyeti Önerisinin Olay Özelinde  Değerlendirilmesi 267

3.1.5.  Polly Higgins Önerisinin Olay Özelinde  Değerlendirilmesi 269

3.2.   Barış Zamanı Senaryosu: Brezilya  270

3.2.1.  Roma Statüsü'nün Olay Özelinde Değerlendirilmesi 275

3.2.2.  Bağımsız Uzman Heyeti Önerisinin Olay Özelinde  Değerlendirilmesi 277

3.2.3.  Polly Higgins Önerisinin Olay Özelinde  Değerlendirilmesi 279

SONUÇ   281

KAYNAKÇA   285