Atipik Çalışma Ve İş Güvencesizliği İlişkisi: Motokuryeler Üzerine Nitel Bir Araştırma

İÇİNDEKİLER

İÇİNDEKİLER .......................................................................................................... III

TABLOLAR VE ŞEKİLLER .................................................................................. VII

KISALTMALAR ...................................................................................................... IX

GİRİŞ ...........................................................................................................................1

ATİPİK İSTİHDAM VE ÇALIŞMA HAYATINA ETKİLERİ ............................5

1. İSTİHDAM KAVRAMI VE ÖNEMİ ......................................................................5

1.1. Tipik ve Atipik İstihdam ...................................................................................6

1.2. Atipik İstihdam Modelleri ............................................................................... 10

1.2.1. Çalışma Süreleri Bakımından Atipik İstihdam Modelleri ...................... 10

1.2.1.1. Kısmi Süreli Çalışma (Part-Time Çalışma) ............................... 11

1.2.1.2. Vardiyalı Çalışma ...................................................................... 13

1.2.1.3. Kısa Süreli Çalışma ................................................................... 14

1.2.1.4. Çağrı Üzerine Çalışma ............................................................... 15

1.2.1.5. Kayan İş Süresi .......................................................................... 16

1.2.1.6. İş Paylaşımı ................................................................................ 17

1.2.1.7. Sıkıştırılmış Çalışma Haftası ..................................................... 19

1.2.1.8. Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerde Çalışma ................................ 20

1.2.2. İstihdam Biçimleri Bakımından Atipik İstihdam Modelleri .................. 20

1.2.2.1. Evde Çalışma ............................................................................. 21

1.2.2.2. Tele (e-çalışma) Çalışma ........................................................... 22

1.2.2.3. Ödünç İş İlişkisi ......................................................................... 24

1.2.2.4. Taşeron Uygulaması .................................................................. 25

2. İSTİHDAMI ETKİLEYEN FAKTÖRLER ........................................................... 25

2.1. Teknolojik Gelişme ......................................................................................... 25

2.2. Küreselleşme ve Yoğunlaşan Uluslararası Rekabet ........................................ 28

2.3. Hizmet Sektörünün Artan Önemi.................................................................... 29

2.4. Yeni Üretim ve Organizasyon Sistemlerinin Rolü .......................................... 30

2.5. Demografik Faktörler ..................................................................................... 32

2.6. Atipik İstihdamın Etkileri ............................................................................... 33

2.6.1. Atipik İstihdamın Çalışma Hayatına Etkileri ........................................ 33

2.6.2. Ücret Düzeyine Etkisi ........................................................................... 34

2.6.3. İstihdam Üzerine Etkisi ......................................................................... 35

2.6.4. Üretime Etkisi ....................................................................................... 37

2.6.5. İş Güvencesi Açısından Etkisi ............................................................... 37

2.7. Atipik Çalışmanın Taraflar Açısından Etkileri ............................................... 38

2.7.1. İşçiler Açısından Atipik Çalışma .......................................................... 38

2.7.2. İşverenler Açısından Atipik Çalışma .................................................... 42

İŞ GÜVENCESİ VE İŞ GÜVENCESİZLİĞİ KAVRAMI ................................. 45

1. İŞ GÜVENCESİ KAVRAMI ................................................................................ 45

1.1. İş Güvencesinin Tarihçesi .............................................................................. 47

1.2. İş Güvencesi Türleri ....................................................................................... 49

1.2.1. Dar/Geniş Anlamda İş Güvencesi ......................................................... 49

1.2.2. Yasal/Akdi İş Güvencesi ....................................................................... 50

1.2.3. Güvenceli Esneklik ............................................................................... 51

1.3. İş Güvencesinin Kaynakları ........................................................................... 51

1.3.1. İş Güvencesinin Uluslararası Kaynakları .............................................. 51

1.3.2. İş Güvencesinin Ulusal Kaynakları ....................................................... 54

1.3.2.1. Anayasadaki Düzenlemeler ....................................................... 54

1.3.2.2. 4857 Sayılı İş Kanunu’ndaki Düzenlemeler ............................. 56

1.3.2.3. 6356 Sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu’ndaki Düzenlemeler ............................................................................ 58

1.3.2.4. 6098 Sayılı Borçlar Kanunu’ndaki Düzenlemeler .................... 59

1.3.2.5. 5510 Sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’ndaki Düzenlemeler..................................................... 60

1.3.2.6. 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’ndaki Düzenlemeler ............................................................................ 60

1.4. İş Güvencesinin Etkileri ................................................................................. 61

1.4.1. İş Güvencesinin İktisadi Etkileri ........................................................... 62

1.4.1.1. İstihdam Üzerindeki Etkileri ..................................................... 62

1.4.1.2. Kayıt Dışı Ekonomiye Etkisi .................................................... 63

1.4.1.3. Yabancı Sermaye Girişine Etkisi .............................................. 64

1.4.1.4. Ulusal ve Uluslararası Rekabete Etkisi ..................................... 65

1.4.2. İş Güvencesinin Sosyal Etkileri ............................................................ 65

1.4.2.1. İşletme Yönetimi Üzerine Etkisi ................................................ 66

1.4.3. Endüstri İlişkileri Uygulamaları Üzerine Etkisi ..................................... 67

2. İŞ GÜVENCESİZLİĞİ KAVRAMI ...................................................................... 67

2.1. İş Güvencesizliğinin Türleri ............................................................................ 70

2.1.1. Öznel ve Nesnel İş Güvencesizliği ........................................................ 70

2.1.2. Bilişsel ve Duygusal İş Güvencesizliği .................................................. 71

2.1.3. Nitel veya Nicel İş Güvencesizliği ......................................................... 72

2.2. İş Güvencesizliğine Neden Olan Faktörler ..................................................... 73

2.2.1. Bireysel Faktörler................................................................................... 73

2.2.1.1. Cinsiyet Farklılıkları .................................................................. 73

2.2.1.2. Yaş Faktörü ................................................................................ 74

2.2.1.3. Eğitim Düzeyi ............................................................................ 74

2.2.1.4. Kişilik Özellikleri ...................................................................... 75

2.2.1.5. Medeni Durumu ......................................................................... 76

2.2.1.6. Kıdem ve Statü .......................................................................... 76

2.2.1.7. Sendikaya Üyelik Durumu ......................................................... 77

2.2.1.8. Algılanan Sosyal Destek ............................................................ 78

2.2.1.9. İstihdam Edilebilirlik Algısı ...................................................... 78

2.2.2. Örgütsel Faktörler .................................................................................. 79

2.2.2.1. Örgütsel Yapıdaki Değişiklikler ................................................ 79

2.2.2.2. Örgütsel İletişimdeki Aksaklıklar .............................................. 80

2.2.2.3. Esneklik Uygulamaları .............................................................. 81

2.2.2.4. İstihdam Biçimleri ..................................................................... 82

2.2.3. Ekonomik Faktörler ............................................................................... 82

2.2.3.1. İşsizlik ........................................................................................ 82

2.2.3.2. Ekonomik Krizler ...................................................................... 83

2.3. İş Güvencesizliğinin Sonuçları ....................................................................... 83

2.3.1. Bireysel Sonuçlar ................................................................................... 84

2.3.1.1. İş Tutumları ............................................................................... 85

2.3.1.2. İş Stresi ...................................................................................... 85

2.3.1.3. Sağlık Sorunları ......................................................................... 86

2.3.2. Örgütsel Sonuçlar................................................................................... 88

2.3.2.1. Örgütsel Tutumlar ...................................................................... 88

2.3.2.2. İş Davranışları ............................................................................ 89

2.3.3. Sosyal Sonuçlar ...................................................................................... 90

ATİPİK ÇALIŞMA VE İŞ GÜVENCESİZLİĞİ İLİŞKİSİ: MOTOKURYELER ÜZERİNE NİTEL BİR ARAŞTIRMA .............................. 93

1. ARAŞTIRMANIN KONUSU YÖNTEMİ ........................................................... 93

1.1. Araştırmanın Konusu ..................................................................................... 93

1.2. Araştırmanın Önemi ....................................................................................... 94

1.3. Araştırmanın Amacı ....................................................................................... 95

1.4. Araştırmanın Yöntemi ve Kapsamı ................................................................ 97

1.5. Araştırma Süresi ............................................................................................. 98

1.6. Araştırmanın Tasarımı.................................................................................... 98

1.7. Araştırmanın Örneklemi ............................................................................... 100

1.8. Araştırmada Karşılaşılan Zorluklar .............................................................. 101

1.9. Araştırmanın Veri Toplama Araçları ........................................................... 102

1.10. Araştırmanın Zaman Çizelgesi ................................................................... 103

2. BULGULAR ....................................................................................................... 103

2.1. Sosyo-Demografik Özellikler ...................................................................... 104

2.2. Çalışma Süreleri ........................................................................................... 106

2.3. Gelir Devamlılığı ......................................................................................... 109

2.4. İzin Süreleri .................................................................................................. 111

2.5. İş Güvencesi ve İş Güvencesizliği ................................................................ 115

2.6. Sağlık Sorunları ............................................................................................ 119

2.7. Genel Değerlendirme ................................................................................... 122

2.8. Kayıt Dışılık ................................................................................................. 126

2.9. Organizasyon Sistemi ................................................................................... 129

2.10. Risk ve Diğer Sorunlar ............................................................................... 131

2.11. Kaza Geçirme ve Kaza Sigortası Durumu .................................................. 137

2.12. Müşteriden Etkilenme ................................................................................ 140

2.13. İşverenin Rekabet Durumu ......................................................................... 143

SONUÇ VE ÖNERİLER ........................................................................................ 147

KAYNAKÇA .......................................................................................................... 157