Roma Hukukundan Günümüze Hukukun Genel İlkeleri_{İslam Hukuku, Ortak Hukuk ve Türk Hukuku ile Karşılaştırmalı Olarak Seçme Regulae, Maxim ve Külli Kaideler}

İÇİNDEKİLER

ÖNSÖZ........................................................................................................................III

İÇİNDEKİLER..............................................................................................................V

ÖZET...........................................................................................................................XI

ABSTRACT...............................................................................................................XII

ROMA HUKUKU VE MUKAYESELİ HUKUKTA HUKUKUN GENEL İLKELERİ

I-GİRİŞ..........................................................................................................................1

BİRİNCİ BÖLÜM

Hukukun Genel İlkelerinin Ortaya Çıkışı

I-Genel Olarak..........................................................................................................5

II-Roma Hukukunda Hukukun Genel İlkelerinin Ortaya Çıkışı ve Gelişimi.............6

III-İslam Hukukunda Hukukun Genel İlkelerinin Ortaya Çıkışı ve Gelişimi...........14

İKİNCİ BÖLÜM

Digesta 50.17'de Yer Alan İlkeler ve Mecelle ile Karşılaştırılması

I-Genel Olarak........................................................................................................19

II-Roma Hukukunda Digesta 50.17’deki Bazı Genel  İlkeler ve İslam Hukuku ile Karşılaştırılması...................................................................................................21

1. İlke: Belirsizlik Giderilir......................................................................................21

“Semper in obscuris quod minimum est sequimur.”...........................................21

“Muğlak konularda (belirsizlik durumunda) her zaman en az (muğlak) olanı takip ederiz.”.......................................................................................................21

2. İlke: Yarar Kiminse Zarar da Onundur................................................................22

“Secundum naturam est commoda cuiusque rei eum sequi, quem sequentur incommoda”........................................................................................................22

“İşin doğası gereği, nimetlerden yararlanan kişi külfetlere de katlanır”.............22

3. İlke: Özgürlük Asıldır..........................................................................................25

“Quotiens dubia interpretatio libertatis est, secundum libertatem respondendum erit.”............................................................................................25

“Özgürlüğün yorumunda bir şüphe olması durumunda özgürlük lehine karar verilmesi gerekir.”..............................................................................................25

4. İlke: Çok İçin Verilen Yetki Azı da Kapsar.........................................................28

“Non debet, cui plus licet, quod minus est non licere.”......................................28

“Daha fazlası için yetkilendirilen kimse, (daha azını yapması durumunda) borçlu değildir. Çünkü (çok için) verilen izin azı da kapsar”.............................28

5. İlke : Geçersiz Olarak Kurulan İşlemler Sonradan Geçerli Hale Gelmez............29

“Quod initio vitiosum est, non potest tractu temporis convalescere.”................29

“Başlangıçta geçersiz (batıl) olan şey, zamanın geçmesi ile geçerli hale gelmez”...............................................................................................................29

6. İlke İrade Beyanlarının Yorumunda Örf Gözetilir...............................................31

“Semper in stipulationibus et in ceteris contractibus id sequimur, quod actum est: aut, si non pareat quid actum est, erit consequens, ut id sequamur, quod inregione in qua actum est frequentatur. quid ergo, si neque regionis mos appareat, quia varius fuit? ad id, quod minimum est, redigenda summa est.”....31

“Tüm sözleşmelerde ve diğer sözleşmelerde tarafların niyetlerini esas alırız; niyetlerinin ne olduğu belli değilse, işlemin yapıldığı yerin örf ve adetlerineriayet ederiz. Peki, yerin örf ve adetleri değiştiği için bir şey kararlaştırılmamışsa, hangi kural benimsenmelidir? Bu durumda, en küçük miktar talep edilmelidir.”........................................................................................................31

7. İlke: Hile Davası Aldatılanındır...........................................................................34

“Alterius circumventio alii non praebet actionem.”............................................34

“Bir kişinin hile yapması, (bundan etkilenmemiş olan) başka bir kişiye dava açma hakkı vermez.”...........................................................................................34

8. İlke: Sadece Sahip Olunan Haklar Devredilebilir................................................35

“Nemo plus iuris ad alium transferre potest, quam ipse haberet.”......................35

“Kimse sahip olduğu haktan daha fazlasını başkasına devredemez”..................35

9. İlke: Yasaklamayan, Vekalet Vermiş Gibidir......................................................36

“Semper qui non prohibet pro se intervenire, mandare creditur. sed et si quis ratum habuerit quod gestum est, obstringitur mandati actione.”.........................36

“Kendisi için bir şeye müdahale edilmesini yasaklamayan kişinin her zaman vekalet verdiği kabul edilir. Fakat yapılmış olan işi onaylayan kişi de mandatum (vekalet) davası ile sorumlu olur.”....................................................36

10. İlke: Nadir Gerçekleşen Olaylar Özel Olarak  Değerlendirilir..........................40

“Ea, quae raro accidunt, non temere in agendis negotiis computantur.”.............40

“Nadir olan bir durumun, yer aldığı işlemlerde daha az etkili olduğu kabul edilir”..................................................................................................................40

11. İlke: İki Anlamlı Kelimenin Uygun Anlamı Tercih Edilir.................................42

“Quotiens idem sermo duas sententias exprimit, ea potissimum excipiatur, quae rei gerendae aptior est”...............................................................................42

“Aynı sözün iki farklı anlamı olduğu durumda, söz konusu olay için daha uygun olan tercih edilir”.....................................................................................42

12. İlke: İmtiyaz, Onu Gerektiren Durum ile Kâimdir............................................48

“In omnibus causis id observatur, ut, ubi personae condicio locum facit beneficio, ibi deficiente ea beneficium quoque deficiat, ubi vero genus actionis id desiderat, ibi ad quemvis persecutio eius devenerit, non deficiat ratio auxilii.”...............................................................................................................48

“Bütün davalarda kabul edilmelidir ki bir şahsa imtiyaz sağlayan durum oradan kalktığında imtiyaz da sona erer; ancak davanın gerektirmesi durumunda bu imtiyazın sürdürülmesi talep edilebilir ve imtiyazın işlevi sona ermez.”...........48

13. İlke: Kıdeme İtibar Edilir...................................................................................49

“Quotiens utriusque causa lucri ratio vertitur, is praeferendus est, cuius in lucrum causa tempore praecedit”........................................................................49

“Eğer bir menfaate ilişkin olarak iki farklı kişiye isnat ediliyorsa, zaman olarak önce olanınki tercih edilmelidir.”.............................................................49

14. İlke: Bütün Parçayı Kapsar................................................................................51

“In toto et pars continetur”..................................................................................51

“Bütünün içinde parça da vardır”........................................................................51

15. İlke: Feriler Asla Tabidir...................................................................................53

“Cum principalis causa non consistit, ne ea quidem quae sequuntur locum habent.”...............................................................................................................53

“Asıl şey ortadan kalktığında, ona bağlı unsurlar da yok olur.”.........................53

Dig. 50.17.178  Paulus15 ad plaut.....................................................................53

“Cum principalis causa non consistat, plerumque ne ea quidem, quae sequuntur, locum habent.”..................................................................................53

“Ana şey artık mevcut olmadığında, genel olarak, ona bağlı unsurlar da ortadan kalkar.”...................................................................................................53

16. İlke: Mesleki Bilgisizlik Kusurdur....................................................................56

“Imperitia culpae adnumeratur.”.........................................................................56

17. İlke: Susmak Kabul veya Ret Değildir..............................................................58

“Qui tacet, non utique fatetur: sed tamen verum est eum non negare”...............58

“Susan itiraf etmiş sayılmaz, yine inkar etmediği de aşikardır”.........................58

18. İlke: Menfaati Alan Külfete Katlanır.................................................................63

“Ex qua persona quis lucrum capit, eius factum praestare debet.”.....................63

“Bir kişiden menfaat elde eden, onun yaptıklarından da sorumlu olur”.............63

19. İlke: Zararı Emreden Zarar Vermiş Olur...........................................................67

“Is damnum dat, qui iubet dare: eius vero nulla culpa est, cui parere necesse sit.”......................................................................................................................67

“Zarar verilmesini emreden kişi zarar vermiş olur. İtaat etmek zorunda olan kişinin hiçbir kusuru yoktur.”.............................................................................67

20. İlke: İmkansızlıktan Borç Doğmaz....................................................................71

Dig. 50.17.185 Celsus 8 Dig...............................................................................71

Inpossibilium nulla obligatio est.........................................................................71

“İmkansızlık halinde borç doğmaz”....................................................................71

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

Common Law’da Lord Francis Bacon Tarafından Derlenen Maximler

I-Genel Olarak.............................................................................................................77

II-Francis  Bacon Tarafından Derlenen Maximler......................................................79

Maxim 1: In jure non remota causa sed proxima spectatur.....................................79

Hukukta uzak sebep değil yakın gözetilir.................................................79

Maxim 2:  Non potest adduci exceptio ejusdem rei, cujus petitur dissolutio...........82

Geçersizliği istenen şeyin kendisi, defi olarak ileri sürülemez.................82

Maxim 3: Verba fortius accipiuntur contra proferentem.........................................83

“Sözler, ileri sürenin aleyhine daha güçlü kabul edilir”...........................83

Maxim 4: Quod sub certa forma concessum vel reservatum est, non trahitur ad valorem vel compensationem....................................................................84

Belirli bir şekil altında verilmiş veya saklı tutulmuş olan bir şey, onun maddi değerine veya başka bir şeyle takas edilmeye zorlanamaz............84

Maxim 5: Necessitas inducit privilegium quoad jura privata..................................84

Zorunluluk hali özel haklar açısından imtiyaz doğurur............................84

Maxim 6: Corporalis injuria non recipit aestimationem de futuro...........................87

Bedensel zarar gelecekteki değer takdirini kabul etmez...........................87

Kastsız Ceza Verilmez Ancak Tazminat Yüklenebilir.............................89

Maxim 7: Excusat aut extenuat delictum in capitalibus, quod non operatur idem in civilibus.....................................................................................................89

Ölüm cezası verilen suçlarda mazeret sayılan veya cezayı hafifleten nedenler, hukuk davalarında aynı şekilde işlemez....................................89

Maxim 8: Aestimatio praeteriti delicti ex post facto nunquam crescit....................93

“Geçmişteki bir suçun takdiri, sonraki fiil ile asla artmaz.”.....................93

Maxim 9: Quod remedio destituitur ipsa re valet si culpa absit...............................95

Hukuki çözümden mahrum kalınan şey, eğer kusur yoksa fiilen geçerlidir...................................................................................................96

Maxim 10: Verba generalia restringuntur ad habilitatem rei vel personae..............98

Genelleme içeren sözler eşyanın veya kişilerin uygunluğuna göre sınırlandırılır.............................................................................................98

Maxim 11: Jura sanguinis nullo jure civili dirimi possunt.....................................101

Kan bağından doğan haklar hiçbir medeni hukuk kuralı ile ortadan kaldırılamaz............................................................................................101

Ceza, ToplumunEsenliği İçin Hukuktan Öncedir..................................104

Maxim 12: Receditur a placitis juris potius, quam injuriae et delicta maneant impunita..................................................................................................104

Suçların ve hukuka aykırı fiillerin cezasız kalmaması için hukukunyerleşik kurallarından vazgeçilebilir.......................................................104

Maxim 13: Non accipi debent verba in demonstrationem falsam, quae competunt in limitationem veram...........................................................108

Gerçek bir kısıtlamaya uygun düşen sözler yanlış bir tanımlama olarak kabul edilmemelidir................................................................................108

Maxim 14: Licet dispositio de interesse futuro sit inutilis, tamen potest fieri declaratio praecedens quae sortiatur effectum interveniente novo actu..112

Gelecekteki menfaate ilişkin tasarruf geçersiz olsa da, araya yeni bir işlemin girmesiyle hüküm ifade edecek bir ön beyanda bulunulabilir....112

Maxim: 15: In criminalibus sufficit generalis malitia intentionis cum facto paris gradus.............................................................................................113

Ceza hukukunda, (gerçekleşen) eylemle aynı düzeyde olmak kaydıyla, genel bir kötü niyet (kast) yeterlidir.......................................................113

Maxim 16: Mandata licita recipiunt strictam interpretationem, sed illicita latam et extensam.............................................................................................117

Hukuka uygun emirler dar yorumlanır; ancak hukuka aykırı emirler geniş ve kapsamlı yorumlanır.................................................................117

Maxim 17: De fide et officio judicis non recipitur quaestio; sed de scientia, sive error sit juris sive facti............................................................................118

Hakimin sadakati ve dürüstlüğü sorgulanamaz; ancak gerek hukuk gerekse maddi gerçeklik (vakıa) konusundaki bilgisi veya hatası sorgulanabilir..........................................................................................118

Maxim 18: Persona conjuncta aequiparatur interesse proprio...............................122

Yakın bir kişi (ile olan ilişki), kişinin kendi menfaatine eş değer sayılır......................................................................................................122

Maxim 19: Non impedit clausula derogatoria, quo minus an eadem potestate res dissolvantur, a quibus constituuntur.................................................125

Bir hükmün değiştirilemeyeceğine dair konulan kısıtlayıcı şart (derogatory clause), o hükmü koyan güç tarafından aynı yetkiyle o hükmün ortadan kaldırılmasınaengel olmaz..........................................125

Maxim 20: Actus inceptus, cujus perfectio pendet ex voluntate partium, revocari potest; si autem pendet ex voluntate tertiae personae, vel ex contingenti, revocari non potest.................................................................................129

Tamamlanması tarafların iradesine bağlı olan başlanmış bir işlem geri alınabilir; ancak tamamlanması üçüncü bir kişinin iradesine veya beklenmedik bir olaya (dışsal bir şarta) bağlıysa, artık geri alınamaz....129

Maxim 21:  Clausula vel dispositio inutilis per praesumptionem vel causam remotam, ex post facto non fulcitur........................................................131

Bir karineye veya yetersiz bir sebebe dayandığı için (başlangıçta) geçersiz olan bir şart veya hüküm, sonradan meydana gelenolaylarla (fiili durumla) geçerlilik kazanamaz..............................................................................131

İkrah Altındakinin Yeni Beyanı Kendisini Bağlamaz............................133

Maxim 22: Non videtur consensum retinuisse si quis ex praescripto minantis aliquid immutavit...................................................................................133

Eğer bir kimse, kendisini tehdit eden kişinin talimatı üzerine bir şeyi değiştirmişse, (önceki) rızasını devam ettirdiği/koruduğu kabul edilmez...................................................................................................133

Maxim 23: Licita bene miscentur, formula nisi juris obstet..................................134

Hukuki bir kalıp engel oluşturmadığı sürece, hukuka uygun olan unsurlar serbestçe bir araya getirilebilir..................................................134

Maxim 24: Praesentia corporis tollit errorem nominis, et veritas nominis tollit errorem demonstrationis.........................................................................135

Bizzat hazır bulunma, isim(lendirme) hatasını giderir; ismin doğruluğu ise tarif (betimleme) hatasını giderir.....................................135

Maxim 25: Ambiguitas verborum latens verificatione suppletur; nam quod ex facto oritur ambiguum verificatione facti tollitur...................................137

Kelimelerdeki gizli belirsizlik, harici delillerle giderilir; çünkü olgu nedeniyle ortaya çıkan bir belirsizlik, maddi gerçekliğin kanıtlanmasıyla ortadan kaldırılır...........................................................137

SONUÇ......................................................................................................................141

KAYNAKÇA.............................................................................................................143