Magmatik Jeomorfoloji 2.Baskı_{(Genel esaslar ve Türkiye’den örnekler)}

İÇİNDEKİLER
 
Önsöz   iii
2. Baskı için önsöz   v
İçindekiler   vii
Şekil listesi   xi
Foto listesi   xvi
Tablo listesi   xxiv
Özet   xxv
Abstract   xxvi
I- GENEL ESASLAR
 
Bölüm A: Yerküre   1
1.        Çekirdek   1
2.        Manto   2
3.        Litosfer   3
4.        Levha Tektoniği   5
5.        Levha Tektoniği ve Magmatizma   13
6.        Levha içi volkanizma: Sıcak Noktalar   16
Bölüm B: Magmatik kökenli kayalar   17
1.        Bileşimleri ve kökenleri   17
2.        Tekstür özellikleri    20
2.1.   Pegmatitik doku   20
2.2.   Faneritik doku   20
2.3.   Porfirik doku   21
2.4.   Afanitik doku   21
2.5.   Camsı doku   22
2.6.   Vesiküler doku   22
2.7.   Piroklastik doku   23
3.        Gaz içeriği, Sıcaklık ve Viskozite   23
4.        Magmatik kayaların sınıflaması   24
4.1.   Felsik magmatik kayalar   26
4.2.   Ortaç magmatik kayalar   27
4.3.   Mafik magmatik kayalar   28
4.4.   Ultramafik magmatik kayalar   28

Bölüm C: Magmatizma       31
1.        İntrüzif magmatizma  32
1.1.       Masif Plütonlar        34

1.1.1.      Batolit        34

1.1.2.      Lakolit        36

1.1.3.      Lapolit        36

1.2.       Tabüler Plütonizma  37

1.2.1.      Dayk          38

1.2.2.      Sill  39

1.2.3.      Nek 40

2.        Extrüzif magmatizma 41
2.1.       Volkanizma ürünleri 42

2.1.1.      Lav 42

2.1.2.      Piroklastik maddeler         44

2.1.3.      Gazlar         51

2.2.       Volkanik faaliyet tipleri       52

2.2.1.      Efüzif püskürmeler 52

2.2.2.      Eksplozif püskürmeler       57

2.2.3.      Deniz altı püskürmeleri     64

2.2.4.      Buzul altı püskürmeleri     65

2.2.5.      Hidrovolkanik püskürmeler           66

2.3.       Volkanik strüktürler 68

2.3.1.      Volkan konileri      68

2.3.1.1.         Lav konileri (Kubbe-Kalkan konileri)  69

2.3.1.2.         Kompozit (Stratovolkan) konileri        73

2.3.1.3.         Piroklastik koniler         78

2.3.2.      Dom yapıları          80

2.3.3.      Volkanik örtüler     83

2.3.3.1.           Mafik lav örtüleri         83

2.3.3.2.           Piroklastik örtüler        100

2.3.3.3.           Volkanik tüf örtüleri    106

2.3.3.4.           Volkanik breş örtüleri  108

2.3.3.5.           Lahar akıntısı örtüleri  110

2.3.4.      Patlama ve çökme kökenli volkanik yapılar         112

2.3.4.1.         Dietrama           112

2.3.4.2.         Maar      113

2.3.4.3.         Krater    115

2.3.4.4.         Kaldera  116

Bölüm D:
Magmatik kayalar üzerinde oluşan yüzey şekilleri
1.        Magmatik kayalarda ayrışma           121
1.1.       Fiziksel ayrışma süreçleri    122

1.2.       Kimyasal ayrışma süreçleri  126

1.3.       Fiziksel ve kimyasal ayrışma süreçlerinin etkileri  129

1.4.       Ayrışma ürünleri      131

2.        Volkanoklastik-Sedimanter yapılar 132
2.1.       Volkanoklastik-Sedimanter kayalar 132

2.2.       Volkanoklastik-Sedimanter istif     133

3.        Flüviyo-magmatik jeomorfoloji        134
3.1.       Aşınım şekilleri        134

3.1.1.      Plütonik yapılarda aşınım şekilleri            135

3.1.2.      Volkan konilerinde aşınım şekilleri          141

3.1.3.      Bazalt örtülerinde aşınım şekilleri 145

3.1.4.      Volkanik breşlerde aşınım şekilleri           149

3.1.5.      Volkanik tüflerde aşınım şekilleri 150

3.2.       Birikim şekilleri       162

3.2.1.      Magmatik kum ve çakıl plajları     162

3.2.2.      Piroklastik sedimanter depolar      163

3.2.3.      Volkan konisi yamaç depoları      163

3.2.4.      Lahar depoları        165

3.3.       Terselmiş volkanik rölief     167

Bölüm E: Volkanik Tehlikeler      169
1.    Lahar   170
2.    Volkanik kül/toz püskürmeleri         176
3.    Volkanik gaz yayılımı 181
4.    Asit yağmurları           185
5.    Volkanik strüktürlerde yamaç problemleri 186
6.    Volkanik depremler    191
7.    Volkanik faaliyetlerin klimatik etkileri       192
8.    Volkanik tsunamiler   194
Faydalanılan Kaynaklar – I 197

II.     ANAHATLARIYLA, TÜRKİYE’NİN
MAGMATİK YAPILARI       227
Bölüm F: Türkiye’nin plütonik yapılarına ait örnekler      229
1.      Felsik plütonik yapılar           231
1.1. Kuzey Marmara plütonik yapıları  231

1.2. Güney Marmara plütonik morfolojisi        234

1.3. Kuzey Ege plütonik yapıları           236

1.4. Orta Anadolu plütonik yapıları      240

1.5. Batı Karadeniz plütonik yapıları    242

1.6. Doğu Karadeniz plütonik yapıları  243

1.7. Anadolu’daki diğer plütonik yapılar          245

2.      Mafik ve Ultramafik plütonik yapılar         247
Bölüm G: Türkiye’nin volkanik yapılarına ait örnekler     250
1.      Senozoik volkanizması           252
2.      Volkan konileri           253
2.1. Lav konileri 253

2.2. Stratovolkan konileri          257

2.3. Piroklastik koniler   263

3.      Volkanik örtüler         267
3.1.   Lav örtüleri 267

3.2.   Piroklastik örtüler  270

4.      Patlama ve çökme kökenli volkanik yapılar            272
4.1.   Diatrema    272

4.2.   Maar           273

4.3.   Krater         275

4.4.   Kaldera      277

5.      Volkanik dom yapıları           279
6.      Denizaltı volkanizması, Ofiyolitler   280
Faydalanılan Kaynaklar – II         284
Sözlük      293
İndeks      306

Şekiller Listesi
Şekil A.1: Yerkürenin iç katmanları    1

Şekil A.2: Manto ve litosfere ait kesit özellikler          2

Şekil A.3: Litosferin kesit özellikleri   3

Şekil A.4: Tektonik levhalar ve sınır özellikleri           6

Şekil A.5: Manto içindeki konveksiyon akıntıları ve tektonik levha sınırları ile ilişkisi 7

Şekil A.6: Konverjans levha sınırları   8

Şekil A.7: Diverjans levha sınırı gelişim aşamaları      9

Şekil A.8: İzlanda karası üzerinden geçen Avrasya ve Kuzey Amerika tektonik levhaları arasındaki sınır, adayı yavaş yavaş bölerek parçaları birbirinden ayırırken aynı zamanda yeni kabuk oluşumu ile adanın alansal olarak büyümesinde ve şekilsel değişimine neden

olmaktadır 10

Şekil A.9: Avrasya, Afrika ve Arap Levhaları arasındaki Anadolu levhasının batıya hareketine müsaade

eden “Transform levha sınırları”    10

Şekil A.10: Karalar üzerindeki transform levha sınırı, yatay ve

ters yöndeki yer değiştirmeler        11

Şekil A.11: Okyanus tabanı transform faylı “Sırt-Sırt”

levha sınırı 11

Şekil A.12: Orta Atlantik Sırtı; yeni kabuk oluşumları ile şekillenen ve transform faylar ile kesilen, okyanus

tabanı bir diverjans levha sınırıdır  12

Şekil A.13: Dünyanın tektonik aktivite haritası. Son bir milyon

yılın tektonik ve volkanik faaliyetleri esas alınmıştır           14

Şekil A.14: Pasifik Okyanusu'nun kenarındaki deprem ve

volkanik aktivite zinciri     15

Şekil A.15: Pasifik Levhası ortasında yer alan Hawaii Adaları

ve deniz tabanı yükseltileri 16

Şekil A.16: Hawaii adaları ve volkanik deniz tabanı

yükseltilerinin şematik kesiti         16

Şekil B.1: Kaya türü ve kaya bileşimi arasındaki ilişki 19

Şekil B.2: Yerkürenin litosferindeki magmatik kayaların cins

ve kökenleri          19

Şekil C.1: Plütonizma, oluşan plütonik yapılar ve tektonik yükselmeye bağlı olarak gerçekleşen erozyon

sonucu plütonik yapıların yüzeylenmesi     33

Şekil C.2: Konverjans levha sınırındaki tektonik gelişmeler,

batolit oluşumu ve aşınım sonucu yüzeylenmesi     35

Şekil C.3: Üstte tipik lakolit ve lapolit kesiti, altta ise üzerindeki örtüsü sıyrılmış ve aşınıma karşı gösterdiği direnç farkından dolayı yüzeylenerek, belirginleşen lakolit domu    37

Şekil C.4: Volkan bacası içinde kalıp, katılaşan baca tıkacı, kendinden daha az dirençli olan koni malzemelerinin aşınması sonrasında değişik çap ve seviyedeki münferit sivri yükseltilere (Nek) dönüşürler 40

Şekil C.5: Bir volkan konisine ait magmatizma unsurları         41

Şekil C.6: Lav türleri, özellikleri ve oluşan magmatik kayalar  42

Şekil C.7: Patlamalı volkanizma ve ürünleri    45

Şekil C.8: Çizgisel püskürme (Fissür baca Volkanizması) ve oluşum şekli      53

Şekil C.9: Efüsiv püskürmelerden biri olan İzlanda tipi çizgisel

(fissür baca) Volkanizması 54

Şekil C.10: Efüziv Hawaii adalar zinciri fissür volkanizmasının

kökeni      55

Şekil C.11: Hawaii tipi püskürümün çizgisel adalar zinciri       56

Şekil C.12: Adalar ve okyanus tabanındaki yayılış alanları       56

Şekil C.13: Bir bacaya bağlı merkezi püskürme ile oluşan volkan

konisi ve volkanik unsurları          57

Şekil C.14: Patlamalı püskürme türleri 58

Şekil C.15: Stromboli ve Vulkano; İtalya’nın Sicilya açıklarındaki Aeolian takımadaları olarak bilinen 7 volkanik adadan iki tanesidir           59

Şekil C.16: Şiddetli patlamalar, püskürme bulutu, kül ve asit yağmurları, saniyede yüzlerce metre hızla koni yamacından aşağı istikamette yayılıp akan kızgın piroklastikler, viskoz lav akışı Vulkano tipi püskürmelerin öne çıkan özellikleridir       60

Şekil C.17: 08 Mayıs 1902 tarihinde gerçekleşen Pele volkanizması sırasındaki dinamik blast etkisi (patlama basınç dalgası) ve sıcak kül bulutu dalgalanmasının ortalama yönüne ait simülasyon

Haritası     62

Şekil C.18: Plinian tipi püskürme ve oluşan gaz, kül bulutunun

yükselmesi 63

Şekil C.19: Okyanus tabanında meydana gelen tipik bir denizaltı volkanizmasının şematik gösterimi   64

Şekil C.20: Buzul altı patlamaların genel modeli ve ilişkili volkanik fasiyes dağılımı  65

Şekil C.21: Eylül 2014 te gerçekleşen Ontake hidrovolkanik püskürümünün şematik kesiti      67

Şekil C.22: Farklı volkan konilerinin karakteristik özellikleri   69

Şekil C.23: İzlanda tipi volkanizma ve onun nedeni olan İzlanda’dan geçen diverjans sınırı      70

Şekil C.24: Hawaii tipi kalkan şekilli lav konisi          71

Şekil C.25: Kalkan şekilli tipik bir Hawaii volkanının şematik

enine kesiti           72

Şekil C.26: Hawaii adasındaki kalkan şekilli Kilauea volkanı   72

Şekil C.27: Tipik bir stratovolkan konisi kesit özellikleri         73

Şekil C.28: Ağrı Dağı Sayısal Yükselti Modeli (DEM) ve

KD-GB profili      74

Şekil C.29: Ağrı Dağı stratovolkan konisi; eğim(derece) ve

drenaj özellikleri   75

Şekil C.30: Ağrı Dağı Stratovolkanı ve Ağrı Dağını ve yakın

çevresini oluşturan magmatikler   76

Şekil C.31: Bacasından dallanan parazit konilerin olduğu bir

polijenik volkan konisinin kesit özellikleri 77

Şekil C.32: Farklı tip Lav Domları      81

Şekil C.33: Viskozitesi yüksek felsik lavlar patlama bacası etrafındaki piroklastik birikim içinde hızla katılaşarak baca tıkacı bir dom oluşturabilir    82

Şekil C.34: Etna'nın Eylül 2004 püskürümünde, gerçekleşen

bazaltik lav kanallarının morfolojisi           92

Şekil C.35: Bazaltlarda gelişen sütunlu eklemler (Bazalt

sütunlar) oluşumu 98

Şekil C.36: Farklı yollarla gerçekleşen piroklastik depo

oluşumlarına ait tekstür ve strüktür özellikleri        102

Şekil C.37: Piroklastik akma ve dalga bulutları yer çekimi

güdümlü 30-100 km/saat hızla hareket eden, 200-800 C° arasında değişken yüksek sıcaklıklardaki kül, pomza blokları ve gaz karışımı bulutlardır  104

Şekil C.38: Dietrama ve kimberlit baca şematik enine kesiti     112

Şekil C.39: Monojenik volkan olan Maar patlama yapısı şematik

enkesiti     114

Şekil C.40: Kalderalar; büyük boyutlardaki volkanik çökme

yapılarıdır 117

Şekil C.41: Yellowstone (Resurgent) tipi kaldera oluşumu       119

Şekil D.1: Donma-Çözülme süreci ile magmatik kayalar

fiziksel olarak bloklara ayrılarak parçalanırlar        123

Şekil D.2: Basınçtan kurtulma ayrışma süreci plütonik magmatik kayalarda en sık karşılaşılan fiziksel ayrışma şeklidir 125

Şekil D.3: Magmatik kayaların yüzey altındaki ayrışma gelişimi; fiziksel ve kimyasal süreçlerin birlikte çalışmasıyla gerçekleşir     130

Şekil D.4: Granitin şiddetli ayrışması ve oluşan regolitin süpürülmesi ile açığa çıkan yuvarlak blok oluşumu evreleri     137

Şekil D.5: Ağrı Dağı polijenetik jeomorfolojisi. Kuaterner volkanizması ürünleri        142

Şekil D.6: Erciyes Dağı stratovolkan konisi (üstte) ve üzerinde gelişen buzul jeomorfolojisi    143

Şekil D.7: Bazalt platosu ve akarsu aşındırması ile gelişen mesa

ve büt oluşumu     147

Şekil D.8: Bazalt, göl-akarsu, piroklastik ardalanmalı istifte

yamaç gerilemesi  148

Şekil D.9: Lahar hareketi ve etki alanı şekilsel özellikleri        166

Şekil D.10: Lahar akıntılarına ait birikintilerin yatak içinde,

yatay ve düşeydeki dağılışı 166

Şekil D.11: Terselmiş volkanik röliefin gelişim aşamaları        168

Şekil E.1: Volkanizma kökenli tehlikeler        169

Şekil E.2: St. Helen volkanı, piroklastik ve lahar alanları         174

Şekil E.3: Lahar tehlike riskini azaltmak için temel stratejilerin şematik gösterimi       175

Şekil E.4: Eyjafjallajökull volkanının 16 Nisan 2010 tarihli püskürüm fotosu ve volkanik kül bulutunun SEVIRI (Spinning Enhanced Visible and Infrared   Imager) verisine göre 3 farklı zaman aralığındaki mekânsal dağılışı                 178

Şekil E.5: Nyos Gölü volkanik CO2 gazı püskürümü   182

Şekil E.6: Volkanik gazların iklim üzerindeki soğutucu etkisi  183

Şekil E.7: Magmanın litosfer içine enjekte olarak bir hazne oluşturmasının yarattığı stres; yerkabuğunda çatlama, kırılma deformasyonu için tetikleyici olur ve her kırık küçük bir deprem ile yeryüzünde hissedilir   191

Şekil E.8: Plinian püskürümü ile atmosfere salınan volkanik

ürünler ve solar radyasyon etkileşimi         193

Şekil E.9: Kıyı ve yakınlarında meydana gelen bir volkanizma sırasında denize ulaşarak deniz tabanına yayılan

büyük hacimlerdeki lav ya da piroklastik malzemeler

deniz tabanında önemli batimetrik değişikliklere

neden olur 195

Şekil E.10: Hunga-Tonga-Hunga-Ha’apai deniz altı volkanizmasının neden olduğu tsunami dalgaları, kıtaların Pasifik Okyanusu kıyılarına saatler içinde

ulaşarak hasarlara neden olmuştur  196

Şekil F.1: Türkiye’nin magmatik kökenli kayalarının dağılışı   228

Şekil F.2: Türkiye’nin plütonik kayalarının dağılışı     230

Şekil F.3: Yıldız Dağları (Istrancalar) metamorfik kütlesi içindeki

Demirköy granit batoliti    231

Şekil F.4: Türkiye’nin batı bölümündeki plütonik kayalar        232

Şekil F.5: Gebze(4) ve Çavuşbaşı(5) felsik plütonları İstanbul’un plütonik yapılarını oluşturur 233

Şekil F.6: Elmadağ (İstanbul) çevresinin jeoloji haritası           234

Şekil F.7: Güney Marmara plütonik yapıları    235

Şekil F.8: Uludağ granit batoliti          235

Şekil F.9: Uludağ plütonu blokdiyagramı        235

Şekil F.10: Madra Dağı, Kozak plütonu          237

Şekil F.11: Madra Dağı ve Kozak felsik batolit plütonu

jeolojik kesiti        237

Şekil F.12: Kuzey Ege plütonik yapıları          238

Şekil F.13: Orhaneli Plütonu ve çevresinin sayısal yükselti

modeli      238

Şekil F.14: Eğrigöz, Koyunoba ve Alaçam Oligosen granitoid Plütonları         239

Şekil F.15: Anadolu’nun orta bölümündeki plütonik yapıların dağılışı 240

Şekil F.16: Üst Kretase-Paleosen Granitoyid (desensiz), Granit, Granodiyorit (+), Siyenit (x.x), Monzonit (#), Gabro (x) sokulumlarına ait Orta Anadolu plütonik yapıları.           241

Şekil F.17: Batı Karadeniz felsik plütonları.    242

Şekil F.18: Bolu Dağları metagranit plütonu.   242

Şekil F.19: Mesozoik birimler içindeki Dogger (Orta Jura) granitoid sokulumlarına ait (g4 numaralı plütonlar)

Batı Karadeniz Plütonları. 243

Şekil F.20: Doğu Karadeniz felsik plütonları.  244

Şekil F.21: Doğu Karadeniz Dağları Mesozoik birimleri içine enjekte

olan Paleosen-Eosen felsik plütonik yapılar.           244

Şekil F.22: Giresun Dağları Mesozoik birimleri içine enjekte

olan felsik plütonik yapılar.           245

Şekil F.23: Bilecik-Beypazarı ve civarındaki felsik Plütonlar   246

Şekil F.24: Malatya, Bingöl, Van bölgesi felsik Plütonları       246

Şekil F.25: Aydın, Çine felsik plütonik kayalar 246

Şekil F.26: Türkiye’deki bazik ve Ultrabazik Plütonlar           247

Şekil F.27: Bursa-Akhisar-Uşak bölgesi bazik-ultrabazik

Plütonları  248

Şekil F.28: Muğla, Burdur, Fethiye bölgesi bazik-utrabazik Plütonları 248

Şekil F.29: Aksaray, Divriği, plütonları          249

Şekil F.30: Malatya, Bingöl, Van bölgesi felsik plütonları        249

Şekil G.1: Türkiye’deki volkanik kayaların dağılışı     251

Şekil G.2: Türkiye’deki volkan konileri ve aktif faylar 254

Şekil G.3: Karacadağ (Diyarbakır) lav konisi  255

Şekil G 4: Karacadağ Bazalt sahası     255

Şekil G.5: Tendürek Dağı, Ağrı Dağı volkanik bölgesi 256

Şekil G.6: Doğu Anadolu’daki stratovolkan konileri    258

Şekil G.7: Ağrı Dağı ve çevresi volkanik bölgesi        259

Şekil G.8: Süphan ve Tendürek Dağları volkanik bölgesi         260

Şekil G.9: Hasandağı ve Melendiz Volkanı     261

Şekil G.10: Orta Anadolu’daki GB dan itibaren; Karadağ, Karacadağ, Hasandağ, Melendiz ve Erciyes Dağı stratovolkan ve piroklastik konileri 262

Şekil G.11: Erciyes Dağı stratovolkan konisi; Orta Miyosen’den günümüze, çok dönemli püskürmelerle gerçekleşen koni morfolojisi, çok sayıdaki parazit koni, lav akışları, lav domları ve piroklastik yığışmalarla şekillenmiştir 262

Şekil G.12: Kula volkanik yöresindeki piroklastik koniler        264

Şekil G.13: Kula-Adala arası genç volkan reliyefi       265

Şekil G.14: Türkiye’deki lav örtülerinin dağılışı          268

Şekil G.15: Türkiye’deki piroklastik örtülerinin dağılışı           271

Şekil G.16: Karadağ volkan konisi (Karaman) ve parazit koni

ve dom yapıları     276

Şekil G.17: Erciyes Dağının buzullar tarafından aşındırılarak deforme edilmiş zirve bölgesi     276

Şekil G.18: Nemrut kalderası  277

Şekil G.19: Gölcük Kalderası 278

Şekil G.20: Molla Tepe Domu 280

Şekil G.21: Türkiye’deki denizaltı volkanizmasına ait kayaların dağılışı          283

Foto Listesi
Foto A.1: 17 Ağustos 1999 Kocaeli depreminde, İzmit-

Adapazarı arası demiryolunda, Tepetarla

istasyonu yakınlarındaki ötelenme 11

Foto B.1: Pegmatitik doku (Pegmatit) 20

Foto B.2: Faneritik doku. (Granit)      20

Foto B.3: Porfirik doku. Her tür magmatik kayanın porfiri

olabilir      21

Foto B.4: Afanitik doku (Riyolit)        21

Foto B.5: Camsı doku (Obsidiyen)      22

Foto B.6: Vesiküler doku (S: Skorya, P: Pomza)         22

Foto B.7: Piroklastik doku (Volkanik tüf)       23

Foto B.8: GB Anadolu, Kemer-Köyceğiz bölümünde; Peridotit, Piroksenit, Hornblendit, Harzburjit örneklerinden oluşan ultrabazik kayalar (yani yeşil kayalar) ve hidratasyonla oluşan serpantinler geniş alanlar

kaplar       30

Foto B.9: 1600m rakımlı Çaykavak Geçidi (Niğde-Ulukışla yolu) mafik nitelikteki su altı volkanizmasına bağlı olarak, hidrostatik basınç etkisiyle şekillenerek katılaşan “Yastık lav (Pillow lav)” yapısı   30

Foto C.1: Üzerindeki örtü tabakalarının jeolojik mazi içinde aşınıp taşınması sonucunda karmaşık şekil

özellikleriyle ortaya çıkarlar          35

Foto C.2: Erozyon sonucu topografyada yüzeylenen Dayk ve

Nek. San Juan County, New Mexico          38

Foto C.3: Bu fotoğrafta, ilksel konumları tektonik deformasyon ile bozulan piroklastik, volkanoklastik istiften oluşan depo, daha genç mafik karakterli bir dayk ile

kesilmiştir 38

Foto C.4: Felsik piroklastikler içine enjekte olan “Sill” ve onu dikine kesen “Dayk” görülmektedir       39

Foto C.5: Volkanik nek; Devils Tower (Wyoming, ABD)        40

Foto C.6: Navajo volkanik sahası (New Meksika, USA)          40

Foto C.7: Farklı boyut ve şekillerdeki volkan bombası örnekleri 46

Foto C.8: Siyah, kırmızı-kahverengi tonları ile mafik skorya

taneleri     47

Foto C.9: Kula yöresindeki mafik tefra (skorya) örnekleri ve

tefra konisi yamacı 48

Foto C.10: Pomza; beyaz, gri, bej ve farklı tonlarındaki felsik bileşimli veziküler camsı volkanik bir üründür   48

Foto C.11: Volkanik kül; volkanik bir patlama sırasında

püskürtülen 2 mm’den küçük kaya, mineral ve

cam parçacıklarının bir karışımıdır 49

Foto C.12: St. Helens Dağı'nın patlama sütunu (18 Mayıs 1980) 50 Foto C.13: Laki püskürümü (İzlanda tipi volkanik faaliyet)       53

Foto C.14: Yarık (Fissür baca) boyunca yüzeye çıkarak çevreye yayılan mafik lav akıntıları    53

Foto C.15: Laki çizgisel püskürümü    55

Foto C.16: 08 Mayıs 1902 tarihinde gerçekleşen Pele volkanizması ve “Pele kulesi” olarak

isimlendirilen sonrasında oluşan baca tıkacı 61

Foto C.17: (a) Hidrotermal püskürmeler, (b) Frietik püskürmeler,

(c) Friyatomagmatik püskürümler  67

Foto C.18: İzlanda’daki fissür volkanizması ve diverjansa bağlı açılma. Thingvellir Ulusal Parkı (İzlanda)       70

Foto C.19: Erciyes Stratovolkan konisi ve çevresindeki parazit

koniler ve dom yapıları     77

Foto C.20: Kula çevresindeki yöresel adı “Divlit” olan mafik bileşimli piroklastik (skorya) volkan konilerinden biri 79

Foto C.21: Kula çevresindeki genç bazalt akıntıları ve mafik bileşimli piroklastik (skorya) volkan konileri       79

Foto C.22: Piroklastik koniler, patlamalar sırasında koni duvarının deforme olmasıyla klasik koni şekillerini

kaybedebilirler      79

Foto C.23: Erciyes stratovolkan kopleksi içindeki Karagüllü

Tepe volkanik domu         80

Foto C.24: Bir baca aracılığı ile volkan krateri ya da kalderası içinde yüzeylenen ve felsik bileşimdeki yüksek viskoziteli lavlar, akarak patlama çukurunun dışına çıkıp, etrafa yayılma fırsatı bulamadan, hızlı bir şekilde katılaşarak baca tıkacı oluşturacak şekilde

kubbe yapısı oluştururlar   82

Foto C.25: Baca tıkacı lav domları; çok hızlı katılaşan, kıvamlı ve yapışkan lavların kaldera ya da krater içindeki kubbe yapılarıdır   82

Foto C.26: Sıcak, bazaltik pahoehoe tipi yüzeyli lav    84

Foto C.27: Sıcak bazaltik Aa tipi lavı  85

Foto C.28: Bloklu lavlardan oluşan mafik örtü 86

Foto C.29: Hassa (Hatay) leçesi leçe yapısı     87

Foto C.30: Basınç sırtları       88

Foto C.31: Hornitoslar; mafik lav akma ve örtülerinin

yüzeylerinde oluşan mikro relief şekillerinden biridir 89

Foto C.32: Sıçrama konileri; bir bacadan çıkan lav parçalarının baca çevresine sıçraması ile oluşur      90

Foto C.33: Lav kanalları        91

Foto C.34: Lav tünelleri         93

Foto C.35: Lav mağaraları      94

Foto C.36: Mafik lav örtülerindeki çökme yapıları      95

Foto C.37: Effüzif lav gazı bacaları    96

Foto C.38: Yastık lavlar (Pillow Lava) 97

Foto C.39: Bartın Güzelcehisar Bazalt sütunları          99

Foto C.40: Boyabat Kurusaray Köyü Bazalt sütunları  99

Foto C.41: 2011 Shinmoedake (Japonya) püskürmesi  100

Foto C.42: Farklı tane boyutundaki, felsik piroklastik ürün konkordant tabakalı, pekişmemiş (unkonsolide)

örtü depo  101

Foto C.43: Mafik unkonsolide piroklastiklerden (skorya) oluşan

tefra deposu          101

Foto C.44: Farklı püskürümlere ait felsik ve mafik unkonsolide iri taneli piroklastik katmanlarının ardalanmalarndan

oluşan tefra deposu 103

Foto C.45: Piroklastik akma bulutu     104

Foto C.46: Piroklastik dalga depolarının stratigrafik özellikleri 105

Foto C.47: Volkanik tüf tekstür ve Kapadokya’daki volkanik

tüfleri (İgnibritler) üzerinde gelişen aşınım şekiller 106

Foto C.48: Kapadokya yöresindeki farklı ignimbrit tabakalanma yapıları         107

Foto C.49: Otoklastik volkanik breş sahası      109

Foto C.50: Piroklastik volkanik breş   109

Foto C.51: Kolombiya’daki Nevado del Ruiz Dağı volkanizması (13 Kasım 1985) ile oluşan lahar akışı Chinchina

köyünü volkan çamuru gölüne çevirmişti   110

Foto C.52: 19 Mart 1982 tarihinde St. Helens Dağındaki volkanik faaliyet ile püskürtülen sıcak piroklastik malzemeler ve pomza kırıntıları, kar erimelerine neden olarak, lahar oluşturmuştur 111

Foto C.53: Endonezya’daki Galunggung volkanı 1982 püskürümü ile oluşan lahar akıntısı evlere ve ekili alanlara büyük zarar verdi  111

Foto C.54: Yılanlı Diatreması 113

Foto C.55: Meke Gölü (Tuzlagöl) maarı ve piroklastik konisi  114

Foto C.56: Acıgöl maarı, (Karapınar)  114

Foto C.57: Üstte Süphan Dağı krateri, Alttaki foto Kula volkanik sahasındaki piroklastik        koni olan Sandal Divliti ve krateri               115

Foto C.58: Nemrut Kalderası konik şekilli olup, taban alanı

±36 km2 kadarken, üst alanı ±48 km2 civarındadır  116

Foto C.59: Mount Mazama Krater gölü kalderası (Oregon, ABD) 118

Foto C.60: Kīlauea, Hawaii Adaları'nda şu anda aktif olan bir volkan olup, Hawaii adasını oluşturan beş kalkan

volkanın en aktifidir          120

Foto C.61: Havaii tipi kaldera; devam eden dönemsel aktivitenin çökme deformasyonu nedeni ile kaldera morfolojisi değişimi güncelliğini korur      120

Foto D.1: Kaya yüzeylerinde çatlamalara neden olan ıslanma-kuruma ayrışma süreci “Termal Stres” olarak da tanımlanır 124

Foto D.2: Granitin hidroliz ile ayrışması sonucu kuvars,

feldspat ve mika ayrışarak dağılır   126

Foto D.3: dış yüzeyinden başlayarak oksidasyon ile altere olarak (kimyasal bozulma) limonite dönüşen, biyotit

ve amfibol içeren granitik bir kaya 127

Foto D.4: Plütonik kayalarda yüzey altında ayrışma süreçleri

özellikle toprak neminin kimyasal süreçleri

tetiklemesi ile güçlü şekilde devam eder    128

Foto D.5: Granit’te eksfoliasyon şeklindeki ayrışma    129

Foto D.6: Mafik volkanik kayada gelişen sferoidal ayrışma     130

Foto D.7: Epiklastik volkanik sedimanter kayalardan oluşan

istif           133

Foto D.8: Fiziksel zayıflık zonlarını takip ederek plütonik kayaların iç kesimlerine giren su; temas ettiği kaya yüzeyinden başlayarak hidroliz ile kayayı

ayrıştırmaya başlar 135

Foto D.9: Felsik plütonik yapıların yüzeylendiği, örtüden yoksun magmatik kayalar    üzerinde gelişen tor

süreci; üst üste dizilmiş muntazam blokları oluşturur 136

Foto D.10: Yüzeyi deforme olmuş granit, diorit, dasit, dolerit,

vb. magmatik kayaların yuvarlak blokları olabilir   138

Foto D.11: Avşa Adası granitleri üzerinde gelişen ayrışma,

yarıntı erozyonu ve yamaç işlenmesi          139

Foto D.12: Şekil özellikleri itibarıyla farklı tip inselberg

örnekleri   140

Foto D.13: Kula’daki piroklastik tefra konileri (Divlit)

yamaçlarında ışınsal drenajın rill erozyonu

yaygındır  144

Foto D.14: Lapili konilerinin etek seviyelerinden malzeme

alındığında gevşek mafik klastikler gravitasyona

bağlı olarak, kayarak yer değiştirirler         144

Foto D.15: Ardışıklı bazalt akıntılarından oluşan kalın mafik

istif ve derin Palouse Nehri vadisi, Washington      145

Foto D.16: Bazalt platosu, Büt ve Mesa yapıları          146

Foto D.17: Volkanik tüflerdeki ana aşınım şekilleri     150

Foto D. 18: İgnimbirit plato yüzeyi ve yamaçlarda gelişen

yarıntılara ait oluk erozyonu          151

Foto D. 19: Aşınıma karşı farklı dirençteki ignimbiritler üzerinde

gelişen oluk erozyonu       151

Foto D.20: Kapadokya yöresindeki ignimbiritler üzerinde gelişen peribacası aşınım şekilleri   152

Foto D.21: Kapadokya yöresindeki volkanik tüfler üzerinde

peribacalarının gelişim evreleri      152

Foto D.22: Geri planda henüz yarılmamış, farklı dirençteki ignimbrit ardalanması (A). Onun önündeki belirgin peribacası aşınım şekli (B). Ve ön planda şapkası düşmüş ve hızlı erozyon safhasındaki peribacası

kalıntısı (C)          153

Foto D.23: Kapadokya yöresinde, peribacalarının yamaç

üzerindeki lokasyonları     154

Foto D.24: İgnimbirit yamaçlarında, su erozyonu ile gelişen peribacası mantarkaya ve oyuklar 155

Foto D.25: İgnimbiritler üzerinde gelişen su ve rüzgâr erozyonu oyuntu aşınım şekilleri          155

Foto D.26: Kula volkanik sahasındaki gaz kaçma yapıları        156

Foto D.27: İgnimbiritlerden oluşan volkanik tüflerdeki erozyonal kubbe yapıları         157

Foto D.28: Kapadokya ignimbrit platosu         158

Foto D.29: İgnimbritlerden oluşan volkanik tüf platosu ve aşınım şekillerinin geliştiği yamaçlar          159

Foto D.30: Volkanik örtülerdeki mesa ve korniş yapıları, yamaç

profilindeki aşınım düzensizlikleri 159

Foto D.31:İgnimbirit içinde açılmış olan Ihlara Kanyonu

(Aksaray) ve paralel yamaç gerilemesi       161

Foto D32: siyah plaj kumlarının yakın çekim görüntüsü          162

Foto D.33: Siyah renkli bazalt kumlarından oluşan Sinop

Karakum Plajı       162

Foto D.34: Volkanik enkaz çığı birikimi tümsekleri

(hummocks)  164

Foto E.1: Süper Tayfun Goni (Rolly) (1 Kasım 2020) tetiklemesiyle, Mayon volkanının (Filipinler) yamaçlarından gelen yoğun lahar akışı afet boyutunda sonuçlara neden olmuştu   171

Foto E.2: Armero trajedisi, 13 Kasım 1985'te Kolombiya, Tolima'daki Nevado del Ruiz stratovolkanının patlamasının ardından lahar akıntısıyla meydana

geldi         172

Foto E.3: Merapi lahar akıntısı 28 Mart 2011  173

Foto E.4: 05 Nisan 1815 Tambora volkanı püskürmesi ile atmosfere salınan kül, toz, vb. volkanik aerosoller

sıra dışı hava olaylarına neden oldu 177

Foto E.5: Çapı 2-4 mm'den az olan volkanik kül örttüğü her

şeyi yüksek sıcaklığı ile zarar verir 179

Foto E.6: Vezüv volkanının MS 79 yılındaki püskürümü ile saçılan sıcak piroklastik yağışın altında kalıp, gömülerek yaşamlarını yitiren Pompeii şehrinin insanları halen antik kent içindeki müzede

sergilenmektedir    180

Foto E.7: Halema'uma'u kraterindeki gaz çıkışı, Kilauea,

Hawaii      181

Foto E.8: Ihlara kanyonundaki Kızılkaya ignimbiriti çatlaklı

yapısı ve blok düşmeleri    189

Foto E.9: İgnimbirit yıkılmaları kalın ignimbirit örtülerinde ait dikliklerin alınlarında   gelişen kuruma, gravitasyona bağlı çatlak ve yarıklar ile oluşan

kopmalardır          190

Foto G.1: Ağrı Dağı Stratovolkan konisi, 5137m zirve

yükseltisiyle Türkiye’nin en yüksek dağıdır    257

Foto G.2: Hasandağ ve Melendiz volkanik kütlesi ve ön planda genç volkanik örtünün yarılmasıyla oluşan alçak

plato yüzeyi          261

Foto G.3: Kula volkanik yöresi Sandal Piroklastik konisi

(Sandal divliti)      263

Foto G.4: Diyarbakır volkanik yöresi mafik bileşimli piroklastik

(skorya) volkan konsi        263

Foto G.5: Kula genç volkanik yöresindeki piroklastik volkan konileri 266

Foto G.6: Hassa bazalt örtüsü; bazalt örtüsü zengin bazik lav

akıntısı yüzey türleri ve zengin yüzey şekillerine

sahip bir volkanik yöredir  269

Foto G.7: Karacadağ (Diyarbakır) volkanizması bazalt örtüsü; bazik lav akıntısı yüzey türleri ve zengin yüzey

şekli çeşitliliğine sahip bir volkanik yöredir 269

Foto G.8: Kapadokya yöresindeki piroklastik örtü; farklı püskürümlere ait çok dönemli ignimbirit volkanik örtüsüdür  270

Foto G.9: Niğde merkez ile Çiftlik belediyesi arasında bulunan 1620m rakımlı Sekkin Geçidi ignibirit örtüsü içindeki

yol yarması           270

Foto G.10: Karaman volkanik yöresi; çok sayıda volkanik

patlama yapılarının bir arada bulunduğu bir sahadır 272

Foto G.11: Yılanlı Diatreması. Bazı yayınlarda maar olarak da ifade edilmiş olmasına karşın morfolojik özellikleri nedeni ile diatrema türünde bir patlama şekli olarak

tanımlanmıştır       273

Foto G.12: Meke Gölü maarı ve piroklastik konisi      273

Foto G.13: Acıgöl Maarı        273

Foto G.14: Nar Gölü maarı     274

Foto G.15: Erciyes volkan kopleksi içindeki monojenik patlama

yapısı olan Cora Maarı      274

Foto G.16: Aygır Gölü Maarı; Süphan Dağı stratovolkan konisi güney etek düzlüğünde, piroklastik halkası ile yer alır 274

Foto G.17: Hasandağ stratovolkan konisi, Büyük Hasandağ ve Küçük Hasandağ kraterleri      275

Foto G.18: Süphan krateri ve krater gölü, koni etek düzlüğünde

ise Aygır maarı ve Van Gölü         276

Foto G.19: Gölcük Kalderası içindeki maar ve dom yapıları     278

Foto G.20: Erciyes Dağı ve dom yapıları        279

Foto G.21: Erciyes volkan kopleksi içindeki monojenik

püskürüme ait olan Dikartın Dağı dom yapısı         279

Foto G.22: Niğde-Ulukışla karayolu üzerinde, yol yarması

pillow lav (Yastık lav) yapısı kesiti 280

Foto G.23: Denizaltı volkanizması ve yastık lav yapılarının tipik örneklerinden biri de Karpaz, Balalan köyü (KKTC) çevresindekilerdir 281

Foto G.24: Peridotit ağırlıklı ultrabazik kayalardan oluşan yeşil kayalar yarması (GB Anadolu) 282

Tablo Listesi
Tablo A.1: Boyutlarına göre büyük ve küçük tektonik

levhalardan bazıları 5

Tablo B.1: Bileşimlerine göre magma türleri ve magmatik

kayalar        18

Tablo B.2: Tipik felsik, ortaç, mafik ve ultramafik kayaların

yaygın mineralleri    24

Tablo B.3: Magmatik kayaların özellikleri ve sınıflaması         25

Tablo B.4: Yaygın magmatik kaya örnekleri   29

Tablo C.1: Magmatizma ve kapsamı   31

Tablo C.2: Piroklastikler ve piroklastik depoların tane

boyutlarına göre yapılan sınıflaması 45

Tablo C.3: Bazı volkanik püskürmelere ait gaz salınımlarının karşılaştırmalı yüzdeleri 51

Tablo D.1: Magmatik kayalardaki ayrışma ürünleri     131

Tablo D.2: Volkano-Sedimanter kayaların sınıflaması 132

Tablo E.1: Yıllık antropojenik – volkanik CO2 emisyon miktarı karşılaştırması 194